ΠΛΑΤΩΝ. "ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ" - ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Ενότητα 2η

- Ην γάρ ποτε χρόνος: Η φράση, τυπική αρχή παραμυθιού, αποτελεί μέρος του σκηνικού. Τα καθαυτό μυθολογικά στοιχεία αποτελούν εξωτερική διακόσμηση που περιβάλλει την εξήγηση του Πρωταγόρα για τη δημιουργία του ζωικού βασιλείου και του ανθρώπου.

-... καί τούτοις... : Σύμφωνα με τον Πρωταγόρα, υπήρξε χρόνος κατά τον οποίο γεννήθηκαν και οι θεοί ( και = προσθετικός ). Δεν υποστηρίζει ότι οι θεοί είναι αιώνιοι, απλώς υπήρχαν πριν από τα θνητά γένη.

- γης ενδον: Στις παραδόσεις των Ελλήνων ήταν πλατιά διαδεδομένη η αντίληψη του αυτοχθονισμού, δηλ. η πεποίθηση ότι ορισμένες φυλές ξεφύτρωσαν από τη γη που ύστερα την έκαναν πατρίδα τους. Άλλες μετακινήθηκαν κι έχασαν αυτή την προνομιακή σχέση. Αθηναίοι ρήτορες και συγγραφείς συνδέουν συχνά τις αφηγήσεις τους για την αυτόχθονη γέννησή τους με το αίσθημα της ευγενικής τους καταγωγής. Η αντίληψη αυτή ενισχύει την άποψη του Πρωταγόρα για δημιουργία πλασμάτων κάτω από την επιφάνεια της γης.

- Προμηθει καί Επιμηθει: Τιτάνες, γιοι του Ιαπετού και της Ωκεανίδας Κλυμένης. Ο Προμηθέας ήρωας "ποικιλόβουλος και αιολόμητις (= δόλιος)" κατά τον Ησίοδο. Το όνομά του σημαίνει τον προνοητικό ή "αυτόν που αποκτά φωτιά με προστριβή". Από αγάπη προς τους ανθρώπους έκλεψε τη φωτιά από τον Όλυμπο και τους την πρόσφερε, με αποτέλεσμα αυτοί ν' αναπτύξουν τον τεχνικό πολιτισμό: έτσι αναδείχτηκε ευεργέτης και προστάτης του ανθρώπινου γένους. Η φωτιά και η έντεχνος σοφία βοήθησαν τον άνθρωπο να κυριαρχήσει στη φύση και ν' αναδειχθεί στη συνέχεια κατασκευαστής και δημιουργός, "homo faber". Ο Δίας τον τιμώρησε καρφώνοντάς τον στον Καύκασο τον ελευθέρωσε ο Ηρακλής σκοτώνοντας το γυπαετό που του κατέτρωγε το συκώτι τελικά ο Δίας τον δέχτηκε ξανά στον Όλυμπο. Έργα του Αισχύλου (τριλογία): "Προμηθεύς πυρφόρος", "Προμηθεύς δεσμώτης", "Προμηθεύς λυόμενος".

- Επιμηθεύς: Ο μη προνοητικός, αυτός που σκέφτεται μετά την ενέργεια. Οι θεοί του έδωσαν ως σύζυγο την Πανδώρα, η περιέργεια της οποίας επέσυρε πολλά δεινά στο ανθρώπινο γένος.

- κοσμησαί τε καί νειμαι.: Σχήμα πρωθύστερο. Οι θεοί έδωσαν μόνο την εξωτερική μορφή στον άνθρωπο, το μοίρασμα των ιδιοτήτων του το εμπιστεύθηκαν στους Τιτάνες.

- τήν εντεχνον σοφίαν σύν πυρί: στην κρίσιμη στιγμή για τον άνθρωπο παρεμβαίνει ο Προμηθέας, ο οποίος κλέβει τις τεχνικές γνώσεις του Ηφαίστου και της Αθηνάς μαζί με τη φωτιά και τα δίνει στον άνθρωπο. Παρέχεται έτσι η δυνατότητα στον άνθρωπο να επιβιώσει και να διαφοροποιηθεί από τα άλλα όντα δημιουργώντας τεχνικό πολιτισμό και ανώτερη μορφή ζωής. Η πρώτη μεγάλη πηγή ενέργειας που έμαθε να μεταχειρίζεται ο άνθρωπος, η φωτιά, τοποθετείται στη βάση όλων των τεχνολογικών προόδων που πέτυχε από τότε. Η αδιάσπαστη σύδεση της τεχνολογικής και της πνευματικής δραστηριότητας εκφράζεται στην αρμονική σύμπραξη των δύο θεών που εργάζονται μαζί, δηλαδή του Ηφαίστου και της Αθηνάς. Ο Ήφαιστος αντιπροσωπεύει την πρακτική και η Αθηνά την θεωρητική γνώση. Η Αθηνά ήταν παιδαγωγός του Εριχθονίου, γιου του Ηφαίστου και οι δύο θεοί γιοργάζονταν μαζί στις γιορτές των Απατουρίων και Χαλκείων. Είχαν κοινό ναό στην Αγορά της αρχαίας Αθήνας.

- Διός φυλακαί: Η Βία και το Κράτος. Συναντώνται στον "Προμηθέα Δεσμώτη" (Αισχύλος) και στην "Θεογονία" (Ησίοδος). Είναι όργανα της εξουσίας του Δία. Συμβολίζουν τη δυσκολία απόκτησης της πολιτικής τέχνης, τις επίπονες προσπάθειες του ανθρώπινου γένους για πολιτική οργάνωση.

Β.Δ.

ΠΛΑΤΩΝ. "ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ"

ΠΛΑΤΩΝΑ «ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ»
ΕΝΟΤΗΤΑ 2Η
ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ήταν κάποτε καιρός, που υπήρχαν θεοί δεν υπήρχαν όμως θνητά όντα (ζώα).
῏Ην γάρ πο­τε χρό­νος ὅ­τε θε­οὶ μὲν ἦ­σαν, οὐκ ἦν δὲ θνη­τὰ γέ­νη.

Και όταν ήρθε και γι αυτά ο καθορισμένος χρόνος από τη μοίρα για τη γέννησή τους,
ἐ­πει­δὴ δὲ ἦλ­θεν καὶ τού­τοις εἱ­μαρ­μέ­νος χρό­νος γε­νέ­σε­ως,

τα πλάθουν οι θεοί στο εσωτερικό της γης αφού ανακάτεψαν χώμα και φωτιά,
τυ­ποῦ­σιν αὐ­τὰ θε­οὶ γῆς ἔν­δον μεί­ξα­ντες ἐκ γῆς καὶ πυ­ρὸς

και με εκείνα που μπορούν να ενωθούν με τη φωτιά και το χώμα.
καὶ τῶν ὅ­σα κε­ράν­νυ­ται πυ­ρὶ καὶ γῇ.

Και όταν επρόκειτο να τα φέρουν στο φως, διέταξαν
ἐ­πει­δὴ δ' ἔ­μελ­λον ἄ­γειν αὐ­τὰ πρὸς φῶς, προ­σέ­τα­ξαν

τον Προμηθέα και τον Επιμηθέα να τα στολίσουν και να μοιράσουν δυνάμεις
Προ­μη­θεῖ καὶ ᾿Ε­πι­μη­θεῖ κο­σμῆ­σαί τε καὶ νεῖ­μαι δυ­νά­μεις

στο καθένα όπως ταιριάζει. Ο Επιμηθέας όμως παρακαλεί τον Προμηθέα
ἑ­κά­στοις ὡς πρέ­πει. ᾿Ε­πι­μη­θεὺς δὲ πα­ραι­τεῖ­ται Προ­μη­θέ­α

να κάνει μόνος του τη μοιρασιά (ο Επιμηθέας)˙ και μόλις κάνω εγώ τη μοιρασιά, είπε,
αὐ­τὸς νεῖ­μαι, “Νεί­μα­ντος δέ μου,” ἔ­φη,

κάνε επιθεώρηση ˙ και έτσι αφού τον έπεισε, κάνει τη μοιρασιά.
“ἐ­πί­σκε­ψαι·” καὶ οὕ­τω πεί­σας νέ­μει.

Ενώ μοίραζε λοιπόν, σε άλλα έδινε δύναμη χωρίς ταχύτητα,
νέ­μων δὲ τοῖς μὲν προ­σῆ­πτεν ἰ­σχὺν ἄ­νευ τά­χους,

και τα πιο αδύνατα τα εφοδίαζε με ταχύτητα ˙ και σε άλλα έδινε όπλα,
τοὺς δ' ἀ­σθε­νε­στέ­ρους ἐ­κό­σμει τά­χει · τοὺς δὲ ὥ­πλι­ζε,

και σε άλλα επειδή έδινε οργανισμό χωρίς όπλα, σοφιζόταν κάποια άλλη δύναμη
τοῖς δ' δι­δοὺς φύ­σιν ἄ­ο­πλον ἐ­μη­χα­νᾶ­το ἄλ­λην τι­ν' δύ­να­μιν

για τη σωτηρία τους ˙ όσα δηλαδή από αυτά περιόριζε σε μικρό σώμα
εἰς σω­τη­ρί­αν αὐ­τοῖς. ἃ μὲν γὰρ αὐ­τῶν ἤ­μπι­σχεν σμι­κρό­τη­τι,

τους μοίραζε φτερά για να πετούν ή υπόγεια κατοικία ˙
ἔ­νε­μεν πτη­νὸν φυ­γὴν ἢ κα­τά­γει­ον οἴ­κη­σιν·

και όσα έκανε μεγαλόσωμα με αυτό το ίδιο (χάρισμα) εξασφάλιζε τη σωτηρία τους˙
ἃ δὲ ηὖ­ξε με­γέ­θει, τῷ­δε αὐ­τῷ αὐ­τὰ ἔ­σῳ­ζεν·

και τα άλλα (χαρίσματα) κάνοντάς τα ισοδύναμα με αυτόν τον τρόπο τα μοίραζε˙
καὶ τἆλ­λα ἐ­πα­νι­σῶν οὕ­τως ἔ­νε­μεν.

και επινοούσε αυτά επειδή έπαιρνε τα μέτρα του μήπως κάποιο γένος εξαφανιστεί ˙
ταῦ­τα δὲ ἐ­μη­χα­νᾶ­το εὐ­λά­βει­αν ἔ­χων μή τι γέ­νος ἀϊ­στω­θεί­η·

και αφού εφοδίασε αυτά με όλα τα μέσα για να αποφύγουν την αλλολοεξόντωση,
ἐ­πει­δὴ δὲ ἐ­πήρ­κε­σε αὐ­τοῖς δι­α­φυ­γὰς ἀλ­λη­λο­φθο­ρι­ῶν,

σοφιζόταν ευκολίες για τις μεταβολές του καιρού από το Δία
ἐ­μη­χα­νᾶ­το εὐ­μά­ρει­αν πρὸς τὰς ἐκ Δι­ὸς ὥ­ρας

ντύνοντάς τα και με πυκνά τριχώματα και με γερά δέρματα,
ἀμ­φι­εν­νὺς αὐ­τὰ πυ­κναῖς τε θρι­ξὶν καὶ στε­ρε­οῖς δέρ­μα­σιν,

ικανά για να αντιμετωπίσουν την κακοκαιρία, αλλά κατάλληλα και για τις ζέστες,
ἱ­κα­νοῖς μὲν ἀ­μῦ­ναι χει­μῶ­να, δυ­να­τοῖς δὲ καὶ καύ­μα­τα,

και όταν πηγαίνουν στις φωλιές τους, αυτά τα ίδια να χρησιμεύουν στο καθένα
καὶ ἰ­οῦ­σιν εἰς εὐ­νὰς ὅ­πως τὰ αὐ­τὰ ταῦ­τα ὑ­πάρ­χοι ἑ­κά­στῳ

σαν στρώμα και σκέπασμα και ταιριαστό και δοσμένο από τη φύση,
στρω­μνὴ οἰ­κεί­α τε καὶ αὐ­το­φυ­ὴς ·

και ποδένοντάς τα άλλα με νύχια
καὶ ὑ­πο­δῶν τὰ μὲν ὁ­πλαῖς, τὰ δὲ [θρι­ξὶν καὶ]

και άλλα με στερεά και χωρίς αίμα δέρματα.
στε­ρε­οῖς καὶ ἀ­ναί­μοις δέρ­μα­σιν.

Ακόμη εξασφάλιζε τροφές διαφορετικές στο κάθε γένος,
τοὐ­ντεῦ­θεν ἐ­ξε­πό­ρι­ζεν τρο­φὰς ἄλ­λοις ἄλ­λας,

σε άλλα χορτάρι από τη γη, σε άλλα καρπούς από τα δέντρα και σε άλλα ρίζες.
τοῖς μὲν ἐκ γῆς βο­τά­νην, ἄλ­λοις δὲ δέν­δρων καρ­πούς, τοῖς δὲ ῥί­ζας·

Σε μερικά ωστόσο επέτρεψε να χρησιμεύει ως τροφή η σάρκα άλλων ζώων ˙
ἔ­στι δ' οἷς ἔ­δω­κεν εἶ­ναι τρο­φὴν βο­ράν ζῴ­ων ἄλ­λων ·

και σε αυτά έδωσε την ιδιότητα να γεννούν λίγους απογόνους,
καὶ τοῖς μὲν προ­σῆ­ψε ὀ­λι­γο­γο­νί­αν,

ενώ σε εκείνα που τρώγονταν από αυτά να γεννούν πολλούς,
τοῖς δ' ἀ­να­λι­σκο­μέ­νοις ὑ­πὸ τού­των πο­λυ­γο­νί­αν,

προσπαθώντας έτσι να εξασφαλίσει σωτηρία για το γένος τους.
πο­ρί­ζων σω­τη­ρί­αν τῷ γέ­νει .

Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ

Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ

Σχόλια συμπληρωματικά των σχολικών βιβλίων.

Κεφάλαιο 34^ο

• εν δε τω αυτω χειμωνι : Το πρώτο σημαντικό γεγονός του 1^ου χειμώνα του πολέμου (431) ήταν ο επίσημος ενταφιασμός των νεκρών.


• πάρεισι και γυναικες αι προσήκουσαι ολοφυρόμεναι : Οι ολοφυρμοί των γυναικών ήταν απαραίτητο στοιχείο των επικηδείων τιμών, γιατί ήταν πολύ κακό για τη μεταθανάτια τύχη του νεκρού το να θαφτεί άκλαυτος.
  


• «Μία δε κλίνη…ες αναίρεσιν»: Αφανείς ( άφαντοι, εξαφανισμένοι )
  ήταν η τυπική ονομασία των σκοτωμένων των οποίων τα πτώματα δεν έβρισκαν μετά τη μάχη για να τα θάψουν. Σύμφωνα με τις βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις των Ελλήνων, οι ψυχές όσων δεν τάφηκαν, βασανίζονταν μεταθανάτια. Γι' αυτό ήταν απόλυτα επιβεβλημένη υποχρέωση των ζωτανών να τους θάψουν.Ταφή ήταν και το να ενταφιάσουν ομοιώματα, είδωλα νεκρών, ή να κάνουν εικονική, συμβολική τελετή ταφής.( Μαρτυρίες για συμβολική ταφή συναντάμε στον Ηρόδοτο και τον Ευρυπίδη ).Η ελληνική συμβολική ταφή των νεκρών αναζεί στα νεώτερα κράτη με τη μορφη των μνημείων του Άγνωστου Στρατιώτη ( μετά τον Α΄παγκοσμιο Πόλεμο ).
  


• Πλήν γε τους εν Μαραθωνι : Κατά τιμητική εξαίρεση οι 192 μαχητές που σκοτώθηκαν στο Μαραθώνα τάφηκαν στο χώρο που έγινε η μάχη σε ιδιαίτερο κοινό τάφο, τον τύμβο ή σωρό του Μαραθώνα. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι επάνω στον τύμβο υπήρχαν στήλες με τα ονόματα των νεκρών κατά φυλές. Έγιναν επιπλέον και άλλοι δυο τάφοι, ένας για τους Πλαταιείς και ένας για τους δούλους.
  


• Να αιτιολογήσετε την εναλλαγή των χρόνων των ρημάτων (ενεστώτα- αορίστου ) κατά την αφήγηση των γεγονότων από το Θουκυδίδη.


• Απάντηση : Ο αόριστος εποιήσαντο παρουσιάζει τη συγκεκριμένη τελετή προς τιμή των συγκεκριμένων νεκρών του πρώτου χρόνου, όπως έγινε σε συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Οι αλλεπάλληλοι ενεστώτες που ακολουθούν δραματοποιούν την ταφή των νεκρών του μεγάλου πολέμου, δίνουν δηλαδή την εντύπωση ότι η ταφή τελείται μπροστά στα μάτια όλων των μεταπολεμικών αναγνωστών

Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ

Κεφάλαιο 35<sup>ο

Ο Περικλής αποτελεί την τέλεια έκφραση του ιδανικού ρήτορα.</sup>

Προοίμιο:

• Όπως όλοι οι ρήτορες έτσι και ο Περικλής ακολουθεί μια τυποποιημένη μορφή στο προοίμιο του λόγου του.
• Αναφέρεται στην καθιέρωση των επιταφίων λόγων επιδοκιμάζοντάς την.


• Τονίζει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ( με αντικειμενικό στόχο να εξασφαλίσει την επιείκια των ακροατών captatio benevolentiae ).
• Θεωρεί δεδομένη την αδυναμία του να ανταποκριθεί στο μέγεθος των κατορθωμάτων των νεκρών ( τέχνασμα της ρητοροτεχνικής του προοιμίου ).
• Τονίζει όμως ότι θα προσπαθήσει να φανεί άξιος των περιστάσεων.
• Ο τόνος μεγαλοπρεπής, συμβάλλει στην ψυχική ανάταση των ακροατών.


• Oι μέν πολλοί… : Άγνωστο ποιοι ήταν οι ομιλητές στον Κεραμεικό.
  
  
  Σωζόμενοι Επιτάφιοι :

Περικλή : 431 ( Κεραμεικός ).

Γοργία : Για τους νεκρούς του Πελ/κού πολέμου ( σώζονται αποσπάσματα )

-Προτρέπει σε συμφιλίωση.

Λυσία :
392 – για τους νεκρούς Αθ.που έπεσαν στο Λέχαιο της Κορινθίας.

Πλάτωνα : 362 στο διάλογο «Μενέξενος»= ειρωνικός Επιτάφιος για τους νεκρούς που έπεσαν πριν από την Ανταλκίδειο ειρήνη.

Δημοσθένη :
338 για τους Αθην. ( μάχη της Χαιρώνειας – Κεραμεικός).

Υπερείδη : 322 (Λαμιακός πόλεμος – Κεραμεικός).

• τον προθέντα … : Σόλωνας ή κατ' άλλους η εκκλησία του δήμου με πρόταση του Θεμιστοκλή κατά τους Περσικούς.
• ως καλόν αγορεύεσθαι : Επιφυλακτικότητα του ρήτορα για την αξία του λόγου( σε αντίθεση με τους παλαιότερους ). Θεωρεί ότι είναι αρκετές οι έμπρακτες εκδηλώσεις.


• «αν εδόκει» : εκφράζει μετριοπάθεια – υποτάσσεται στην παράδοση (ρητορικό τέχνασμα με στόχο την επιείκια ).
• έργω : η θυσία των νεκρών
  
  
  έργω : οι έμπρακτες εκδηλώσεις της πολιτείας ( η τελετή στο σύνολό της, τέλεση γυμνικών αγώνων, η προστασία των μελών της οικογένειας των νεκρών…). Ο λόγος υστερεί απέναντι στην πράξη. Η αντίθεση λόγου –
  έργου είναι κύριο χαρακτηριστικό της τεχνικής του Θουκυδίδη αλλά και της ζωής των Αθηναίων του 5^ου αιώνα που απέδιδαν στο λόγο την ίδια βαρύτητα με τα έργα.

Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ

Κεφάλαιο 36^ο

• …πρωτον… : μετά το άρξομαι δεν αποτελεί πλεονασμό, γιατί η αρχή ενός λόγου μπορεί να περιέχει πολλά σημεία. Συγκεκριμένα εδώ γίνεται αναφορά στους προγόνους, στους πατέρες και στους συγχρόνους.


• Ποιες οι περίοδοι του Αθηναϊκού παρελθόντος και το έργο που επιτελέστηκε κατά τη διάρκεια της καθεμιάς;
  Απάντηση :
  …οι πρόγονοι…οι πατέρες ημων…αυτοί ημεις οίδε… : Με τις τρεις αυτές ενδείξεις γίνεται αναφορά στις τρείς κυριότερες περιόδους της ιστορίας της Αθήνας του 5^ου αιώνα.
  Οι πρόγονοι ανήκουν ανήκουν στη μακρυνότερη και μακρύτερη περίοδο, δηλαδή από τη μυθική εποχή ως το τέλος των αμυντικών πολέμων των Ελλήνων εναντίον των Περσών(479 π.Χ.).
  Οι πατέρες ημων
  ανήκουν στην περίοδο από το τέλος των αμυντικών πολέμων ως τη μάχη της Κορώνειας(447 π.Χ.). Στην περίοδο αυτή η γενιά του Κίμωνα, του Τολμίδη και του πολιτευτή Θουκυδίδη, αφού ίδρυσαν το 448/447 τη Δηλιακή συμμαχία, την μετέτρεψαν σε ηγεμονία, σε «αρχή» των Αθηναίων(454 π.Χ.).
  αυτοί ημεις οίδε… : Η ένδειξη αυτή περιλαμβάνει τη σύγχρονη γενιά του Περικλή που ανδρώθηκε μέσα στις συνθήκες της λαμπρής πεντηκονταετίας της Αθήνας. Ο Περικλής ανήκε σ' αυτήν καθώς με την έναρξη του πολέμου ήταν 60 περίπου ετών. Κατά την περίοδο αυτή η αθηναϊκή ηγεμονία εκδήλωσε περισσότερη αυταρχικότητα και σκληρότητα απέναντι στους πρώην συμμάχους της. Κατέπνιξε βίαια κάθε διάθεση αυτονομίας (Σάμου – Ευβοίας κ.ά.), αύξησε το συμμαχικό φόρο, μετακόμισε το ταμείο από τη Δήλο στην Αθήνα. Αποτέλεσμα αυτών των ενεργειών ήταν να μετατραπούν οι πρών σύμμαχοι σε υπηκόους της. Επίσης η Αθήνα αναδείχτηκε στη ναυτικότερη και εμπορικότερη πόλη της Ελλάδας. Παράλληλη ολοκλήρωσε τους δημοκρατικούς θεσμούς, αναδεικνύοντας το δήμο σε κύριο ρυθμιστικό παράγοντα της πολιτικής ζωής με τις μισθοφορές, τα θεωρικά και ριζικά δημοκρατικά μέσα, έτσι ώστε η πόλη να παρουσιάζεται «αυταρκεστάτη τοις πασι».


• Ποια η προσφορά των πατέρων, όπως την προσδιορίζει ο ρήτορας;
  Απάντηση : Οι πατέρες κρίνονται από το ρήτορα άξιοι μεγαλύτερης ακόμη τιμής από τους προγόνους, γιατί πιο πάνω από την αυτοχθονία και και τη διάσωση της Αττικής από τους Πέρσες βρίσκεται η επιβολή της αθηναϊκής ηγεμονίας πάνω στο μεγαλύτερο τμήμα του ελληνικού κόσμου. (Αυτή η εκτίμηση διακηρύχτηκε έντονα αργότερα, από τους ρήτορες του 4^ου αιώνα). Η γενιά του Περικλή ξεπέρασε και αυτούς τους Μαραθωνομάχους, γιατί με την Κιμώνεια Ειρήνη (449) απώθησε τους Πέρσες πιο πέρα από τις ακτές της Μ. Ασίας και πέρα από τις Κυανές Πέτρες και τη Φασηλίδα. Η αξιολόγηση αυτή διαδόθηκε τον 4^ο αιώνα γιατί χρησιμοποιήθηκε από τους Αθηναίους ως ιδεολογικό όπλο εναντίον της ηγεμονίας των Σπαρτιατών. Στο συγκεκριμένο χωρίο του Επιταφίου βρίσκουμε μια καταβολή της.

Κεφάλαιο 36

• …δίκαιον γαρ αυτοις…δίδοσθαι : το «δίκαιον» φανερώνει το δικαίωμα των προγόνων, εξ αιτίας του λαμπρού τους έργου, να τιμούνται από τους απογόνους. Το «πρέπον» είναι το καθήκον των απογόνων απέναντι στους προγόνους που επιβάλλεται ως εσωτερική υποχρέωση (χρέος) για ένδειξη σεβασμού.
  


• …την γάρ χώραν…παρέδοσαν. : Αιτιολογείται το προηγούμενο «δίκαιον και πρέπον» να μνημονεύονται πρώτα οι πρόγονοι. Παρέδοσαν με τη γενναιότητά τους τη χώρα ελεύθερη στις επερχόμενες γενιές. Καθώς η μια γενιά διαδεχόταν τη άλλη : Οι Αθηναίοι υπερηφανεύονταν ότι ήταν αυτόχθονες, (γεννήθηκαν μέσα από τα σπλάχνα της Αττικής), γηγενείς σε αντίθεση με τους άλλους Έλληνες, κυρίως τους Σπαρτιάτες που ήταν επήλυδες ξένοι (θρύλος αυτοχθονίας). Η αντίληψη αυτή μόνο σε ορισμένα σημεία συμφωνεί με την ιστορία. Η Αττική επηρεάστηκε ελάχιστα από από τις φυλετικές μετακινήσεις, ζυμώσεις και συγκρούσεις που προκάλεσε η τελευταία εισβολή ελληνικών φυλών, των Δωριέων, στην κεντρική και νότια Ελλάδα. Η παλαιότερη κάθοδος των Ιώνων και Αχαιών έχει ξεχαστεί εντελώς.

Η αυτοχθονία έγινε πάγιο εγκωμιαστικό μοτίβο των Επιταφίων που ούτε ο ορθολογιστής, αντιμυθικός Θουκυδίδης επιτρέπεται να το αγνοήσει και δοκιμάζει να ερμηνεύσει ικανοποιητικά την εξαίρεση της Αττικής από το συγκριτισμό των άλλων ελληνικών φύλων που ήρθαν από τα βόρεια :

Κεφάλαιο 37^ο

• χρήομαι – ωμαι – εχρώμην – χρήσομαι, χρησθήσομαι – εχρησάμην, εχρήσθην – κέχρημαι – εκεχρήμην.

Οριστ. Υποτ. Ευκτική Προστακτική Απαρμφ.

χρωμαι χρώμην ------

χρη χρωο χρω χρησθαι

χρηται χρωτο χρήσθω Μετοχή

χρωμεθα χρώμεθα ------ χρώμενος

χρησθε χρωσθε χρησθε χρωμένη

χρωνται χρωντο χρήσθων χρώμενον

χρή,χρεία, χρέος, χρήμα, χρησις, χρήσιμος, χρηστός….

• χρωμαί τινι ( πραγ.) = χρησιμοποιώ, μεταχειρίζομαι.
  


• χρωμαί τινί τινί ( αντικ.+ κατηγ.) = έχω κάτι ως κάτι.
  


• χρωμαί τινί ( πρόσωπο.) = συμπεριφέρομαι.


• χρωμαι πολέμω, ειρήνη = εκμεταλλεύομαι.


• χρωμαι συμφορα = πέφτω σε συμφορά.


• ζηλω τι = επιδιώκω κάτι με ζήλο, επιθυμώ.


• ζηλω τινά τινός(γεν. αιτίας) = ζηλεύω κάποιον για κάτι
  


• ζηλω τινί = ανταγωνίζομαι….


• πέλας (= πλησίον ) επίρ. από το οποίο το ρ. πελάζω (πελάτης, προσπέλασις, απροσπέλαστος….).
  


• καλέω – καλω ( μέλ.= καλέσω και καλω )
  
  κλησις, κλητός, απρόσκλητος, κλητήρας, έγκλημα


• άχθομαι – ηχθόμην – αχοέσομαι – ηχθέσθην – ήχθεσμαι – ηχθέσμην = ανιωμαι, χαλεπως φέρω, βαρέως φέρω….
  

ΚΕΙΜΑΙ

Οριστική Υποτακτική Ευκτική Προστακτική Απαρμφ.

κειμαι κέωμαι κεοίμην _____

κεισαι κέη κέοιο κεισο κεισθαι

κειται κέηται κέοιτο κείσθω Μετοχή

κείμεθα κεώμεθα κεοίμεθα _____ κείμενος

κεισθε κέησθε κέοισθε κεισθε κειμένη

κεινται κέωνται κέοιντο κείσθων κείμενον

Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 36 (σελ. 3^η ).

• …κτησάμενοι γάρ…προσκατέλιπον : Επεξηγεί γιατί οι πατέρες είναι άξιοι μεγαλυτέρου επαίνου από τους προγόνους.

1. Φάνηκαν αντάξιοι κληρονόμοι του προγονικού έργου.


2. Έθεσαν τις βάσεις δημιουργίας της Αθηναϊκής ηγεμονίας και της αναγνώρισης του ηγετικού της ρόλου.


3. Όλα τα δημιούργησαν με κόπους και αγώνες.


4. …ουκ απόνως… : = (σχ. λιτότητας), προσδιορίζει το κτησάμενοι και το πρσκατέλιπον, γιτί η «αρχή» όχι μόνο αποκτήθηκε με πολύ κόπο αλλά και διτηρήθηκε με πολύ κόπο.

• …και την πόλιν τοις πασι…αυταρκεστάτην… : Δεν εννοεί ότι η πόλη ήταν απόλυτα αυτάρκης σε όλα τα αγαθά, αφού τα περισσότερα είδη εισάγονταν από όλα τα μέρη του κόσμου, αλλά ότι είχε τη δυνατότητα στον οικονομικό, εμπορικό και στρατιωτικό τομέα να ικανοποιεί όλες τις ανάγκες της με όλα τα μέσα( στρατό, χρήματα, πλοία…) σε περιόδους ειρήνης και πολέμου.


• …ων εγώ…εάσω. : Παραλείπει τα πολεμικά κατορθώματα και εστιάζει την
  προσοχή των ακροατών στα αίτια και στους παράγοντες που οδήγησαν την αθήνα σ' αυτό το σημείο ακμής επειδή :

1. Ο ιστορικός ως ορθολογιστής δεν εκτιμά τη μυθική παράδοση.


2. Η οικογένεια του Περικλή υστερεί σε πολεμικά κατορθώματα έναντι της οικογένειας του πολιτικού του αντίπαλου, Κίμωνα.


3. Πολλά τα έχει εξιστορήσει ο Ηρόδοτος, αλλά και ο ίδιος στο Α΄βιβλίο (Αρχαιολογία).
   


4. Επιδιώκει να τονίσει ότι τα πολύτιμα αγαθά της Δημοκρατίας πρέπει με κάθε θυσία να διατηρηθούν.
   


5. Θέλει να τονώσει το πεσμένο ηθικό της γενιάς του 431 π.Χ. που είχε καμφθεί από τις ατυχίες της ίδιας χρονιάς(ψυχολογική σκοπομότητα).


6. Μυθοποιεί το μεγαλείο της Αθήνας και το παρουσιάζει στην απογοητευμένη, από τη συντριβή της Αθην. ηγεμονίας, γενιά του 404 π.Χ.
   

• «επιτήδευσις» = οι αρχές, τα ιδεώδη, τα «πιστεύω», η διαγωγή, η συμπεριφορά και η μεθόδευση ενεργειών στη δημόσια και την ιδιωτική ζωή = το ιδεολογικό σύστημα που αποτελεί το βάθρο της ιδιωτικής και της δημόσιας ζωής τους.


• «πολιτεία» = Οι δημοκρατικοί πολιτικοί και πολιτειακοί θεσμοί.


• «τρόποι» = Ο χαρακτήρας, το ήθος, η διαγωγή του πολίτη όπως εκδηλώνεται στις προσωπικές του σχέσεις. Προκύπτουν από την επιτήδευση και την πολιτεία.

Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 37^Ο

– Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του πολιτεύματος και η
σχέση του πολίτη με το κράτος, τους νόμους και τους άλλους πολίτες.

• Χρώμεθα…ή μιμούμενοι ετέρους. :

1. Δεν υπάρχει υπαινιγμός για τη Σπάρτη
   


2. Με την αόρ. αντων. τισίν εννοεί τους Αργείους, Ηλείους, Συρακοσίους και πολλλές Ιωνικές πόλεις.
   


3. Τονίζεται η πρωτοτυπία του πολιτεύματος.
   


4. Εξαίρεται το πολίτευμα, το καύχημα της γενιάς του Περικλή.
   

• Και όνομα …κέκληται. : Η λέξη δημοκρατία προσλαμβάνει δυο διαφορετικές έννοιες γιατί δήμος σημαίνει :

1. Όλοι οι ελεύθεροι πολίτες ( κυβερνά η πλειοψηφία ).
   


2. Η μεγάλη μάζα των φτωχών ( κυβερνά το πλήθος των απαιδεύτων με ανάδειξη στα αξιώματα με κλήρο, εκλογές ή κάποια σειρά ).

…μέτεστι…το ίσον : Το αντικείμενο του μέτεστι σε αιτιατική (αντί γενικής) για να δηλωθεί η συμμετοχή όλων των πολιτών στην ακέραιη και πλήρη ισότητα( το ίσον = αιτιατική του όλου ). Ισονομία ή ισοπολιτεία ή ισηγορία : η μεγάλη αρετή του δημοκρατικού πολιτεύματος. Η εξασφάλιση απόλυτης ισότητας όλων απέναντι στους νόμους. Κατά τον Πλάτωνα ( «Μενέξενος»), η ισότητα στηρίζεται στην ισογονία.

• …κατά δε την αξίωσιν…ευδοκιμεί : ΑΞΙΟΚΡΑΤΙΑ : Το πιο ουσιώδες γνώρισμα
  της Αθην. Δημοκρατίας. Όχι ανάδειξη των ολίγων αλλά των αξίων, των αρίστων, ανεξάρτητα από κοινωνικές τάξεις. Το κύρος απορρέει από τις ατομικές ικανότητες. Οι ιδέες αυτές ενέπνευσαν αυτούς που συνέθεσαν τη Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ( 18^ος αιών. μ.Χ.!!! ).
  


• …απ' αρετης… : Η προσωπική αξία είναι κριτήριο για ανάδειξη και επιβολή στα δημόσια αξιώματα. ΝΟΜΟΣ ΤΩΝ ΙΣΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ .

Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ

Κεφάλαιο 37^ο (ΙΙ)

Κατά την περίοδο διακυβέρνησης του Περικλή η Αθηναϊκή δημοκρατία απέκτησε την ιδανική της μορφή και η ιδέα της αξιοκρατίας καταξιώθηκε και κατά τρόπο θαυμαστό η ηγεσία με το λαό εναρμονίστηκε. Παρατηρείται μια διαλεκτική σχέση που εξασφάλισε δημιουργική συνεργασία και προκοπή.

Δημοκρατία = ισονομία + αξιοκρατία. Οι δυο αυτές, φαινομενικά αντιφατικές έννοιες, συνυπάρχουν στο αθηναίκό πολίτευμα, που είναι το πολίτευμα των "πλειόνων" και όχι των "απάντων". Σε ότι όμως αφορά τις ιδιωτικές διαφορές περνά από τους "πλείονες" στους "άπαντες" (όλους ανεξαίρετα). Στα δημόσια όμως αξιώματα, όπου η εκλογή γίνεται όχι από "μέρους" αλλά "απ' αρετής" (αξιοκρατία), το Αθηναϊκό πολίτευμα έχει υπερκεράσει τη δημοκρατία. Η μόνη γνήσια Αριστοκρατία (αξιοκρατία) υπάρχει στη Δημοκρατία.

• "κατά πενίαν…κεκώλυται.":Ο Περικλής καθιερώνοντας την ημερήσια αμοιβή των δικαστών, των βουλευτών και των αρχόντων, επέτρεψε στον πολίτη να συμμετέχει ενεργά στην πολιτική ζωή χωρίς να εμποδίζεται από τη φτώχεια. Για να μη μπορεί όμως κανένας να ελπίζει ότι η πολιτεία θα τον συντηρεί, όσο ζει, περιόρισε τη βουλευτική θητεία σε δυο χρόνια.
  
  Με την παραπάνω φράση είναι φανερό ποιο νόημα δίνει ο Περικλής
  στην "αρετή".

Αντίθετα η Σπάρτη δεν αφήνει περιθώρια στο φτωχό να κάνει κάτι καλό στην πόλη εφόσον το μπορεί. Την εξουσία την είχαν οι "όμοιοι"(ευγενικής καταγωγής). Οι "υπομείονες" δεν είχαν κανένα δικαίωμα στην πολιτική ζωή.

• ΕΡΩΤΗΣΗ : Ποια σκοπιμότητα εξυπηρετεί η προσπάθεια του Περικλή να παρουσιάσει ισορροπημένα αυτά τα δυο στοιχεία, της ισονομίας και της αξιοκρατίας;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 37^Ο (ΙΙΙ)

ΑΠΑΝΤΗΣΗ : Ο ιστορικός προσπαθεί να υψώσει στη συνείδηση της γενιάς του 404 π.Χ. το μεγαλείο της Αθήνας και του δημοκρατικού πολιτεύματος, όπως ήταν στα χρόνια της ακμής. Η ταπεινωμένη, δύσπιστη και μικρόψυχη μεταπολεμική γενιά πρέπει να δει συγκροτημένο μπροστά της όλο το "μύθο" της Αθήνας και της Δημοκρατίας του Περικλή. Επίσης διακρίνεται στα λόγια του Περικλή η προσπάθεια του ιστορικού να αποκαταστήσει στα μάτια και των υπολοίπων Ελλήνων την τραυματισμένη φήμη της πόλης του.

• "ελευθέρως δε…φέρουσι": Στις σχέσεις των πολιτών με την πολιτεία, τους συμπολίτες τους και τους νόμους πρυτανεύει η έλλειψη κάθε εξωτερικού εξαναγκασμού. Κυριαρχούν η άνεση και η ελευθερία που οριοθετούνται μόνο από τους κανόνες της ηθικής του συνείδησης.


• "ελευθέρως δε πολιτεύομεν…αχθηδόνας προσθέμενοι"= ελευθερία στον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα.
  
  
  Επιχειρήματα :

1. Είναι απαλλαγμένοι από την αμοιβαία καχυποψία στις καθημερινές τους ασχολίες.


2. Δεν αγανακτούν με το γείτονά τους, αν κάνει κάτι όπως του αρέσει.


3. Δεν παίρνουν ύφος ενοχλητικό, που δεν είναι παράνομο μέν αλλά στενοχωρεί. Υπάρχει εδώ ασφαλώς μια τάση εξιδανίκευσης, είναι όμως βέβαιο ότι το αθηναϊκό πολίτευμα διαμόρφωνε ένα κλίμα ζεστασιάς και ανεκτικότητας στις κοινωνικές σχέσεις. Το "καθ'
   ημέραν αδεές και ανεπιβούλευτον" αποτελεί ένδειξη ανώτατου πολιτισμού και καταξιώνει όλους τους δημοκρατικούς θεσμούς της Αθήνας.

ΑΝΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΔΕΛΦΟΤΗΤΑ = Ο πραγματικός χαρακτήρας της Αθηναϊκής πολιτείας, που διέθετε όλες τις αρχές για τις οποίες αγωνίστηκαν οι άνθρωποι σε εποχές μεταγενέστερες, δηλαδή την ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ την ΙΣΟΤΙΜΙΑ και την ΑΔΕΛΦΟΤΗΤΑ.
 

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 37^Ο (ΙV)

• "…ανεπαχθως…φέρουσιν":


• Oι Αθηναίοι υπακούουν στους άρχοντες και σέβονται τους νόμους από εσωτερικό σεβασμό.
  


• Η πειθαρχία έρχεται ως φυσικό επακόλουθο του τρόπου εκλογής τους.


• Υπακούοντας δηλώνει έμμεσα ότι θα επιθυμούσε την ίδια συμπεριφορά όταν θα βρισκόταν στην ίδια θέση.


• Σέβονται τους νόμους γιατί τους θεωρούν μια ηθική - δημιουργική δύναμη.


• Ο σεβασμός πηγάζει από την αιδώ και την αισχύνη.


• Σέβονται εξίσου τους άγραφους νόμους, και μάλιστα όσους "κεινται επ' ωφελία των αδικουμένων"


• Η αναφορά στους άγραφους νόμους βεβαιώνει ότι οι Αθηναίοι δεν παρανομούν "δια δέος", καθώς η παράβαση των αγράφων ηθικών κανόνων δεν επισύρει καμιά ποινή.
  

Η ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕ ΤΗ ΣΠΑΡΤΗ

Υπαινικτικά επιχειρείται σύγκριση ανάμεσα στην Αθήνα και τη Σπάρτη.

Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ

Κεφάλαιο 38^ο

Οι Αθηναίοι απολαμβάνουν τη ζωή γιατί η πόλη απλόχερα τους προσφέρει υλικά και πνευματικά αγαθά. Δεν αρκούνται στο ωφέλιμο αλλά επιδιώκουν και το τερπνό.

• Παράγοντες αυτού του τρόπου ζωής είναι:

1. Οι αγώνες (γυμνικοί, ιππικοί, μουσικοί, δραματικοί…) και οι γιορτές με θυσίες (Παναθήναια, Ελευσίνια, Διονύσια, Θεσμοφόρια, Θαργήλια, Προμήθεια, Ηφαίστεια…).


2. Οι ευπρεπείς ιδιωτικές κατοικίες διατηρούν στους ενοίκους την καλή τους διάθεση και απομακρύνουν τη μελαγχολία από την καθημερινότητα.
   
   Δεν αναφέρεται στα δημόσια κτίσματα διότι:

• Το χωρίο είναι φθαρμένο.


• Δεν επιθυμεί να υμνήσει έργα δικά του.


• Για να μην υπενθυμίσει τις κατηγορίες για σπατάλη του συμμαχικού χρήματος.

3. Η δυνατότητα απόλαυσης όλων των αγαθών που παράγονται στις άλλες χώρες είναι απόδειξη της ανάπτυξης της οικονομίας, του εμπορίου και της ακμής της ναυτικής δύναμης της Αθήνας.

Η Αθήνα εξάγει προϊόντα : οικοτεχνίας, μεταλλουργίας, οπλοποιίας, αγγειοπλαστικής, και εισάγει δημητριακά, ξυλεία, πίσσα, δέρματα, χαλκό, μαλλί, ελεφαντοστό, ορυχάλκινα σκεύη….

• Σύγκριση με τη Σπάρτη :
  
  
  Από τα αγαθά που απόλαμβάνει ο Αθηναίος τίποτε δεν μπορεί να χαρεί ο Σπαρτιάτης γιατί ο σκοπός της σπαρτιατικής στρατιωτικής αγωγής ήταν η άσκηση του σώματος και η αντοχή στον πόνο. Καλό είναι ό,τι είναι ωφέλιμο.
   
  Ο ΕΠΙΤΑΦΙΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ
  
  Κεφάλαιο 39^ο
  
  Η ενασχόληση των Αθηναίων με τα πολεμικά πράγματα είναι διαφορετική από των αντιπάλων τους, γιατί βασίζεται στην ευψυχία τους.
  
  
  • "Διαφέρομεν δε και … τοισδε": Συγκρίνει τώρα ανοιχτά την Αθήνα με τη Σπάρτη. Και (προσθετικός) = στα προηγούμενα λόγια του ενυπήρχε σύγκριση. Οι λέξη "ενάντιοι", αν και έχει γενική σημασία, εδώ δηλώνει αποκλειστικά τους Σπαρτιάτες. Το πρώτο σημείο υπεροχής των Αθηναίων είναι η μελέτη των πολεμικών : Υπερέχουν στον τρόπο που αντιμετωπίζουν τα πολεμικά θέματα (ψυχολογική προετοιμασία, άσκηση, εξοπλισμό, ανδρεία στο πεδίο της μάχης, συμπεριφορά απέναντι στους ξένους).
  
  
  • "την τε γάρ πόλιν … ωφεληθείη": Η Αθήνα που είναι πολιτικά κλειστή στους ξένους είναι ανοικτή για όλους τους επισκέπτες.( Ο Περικλής γνωρίζει ότι στο ακροατήριο υπάρχουν και ξένοι). Ο ιστορικός τη διαφορά αυτή την διατυπώνει θετικά και αρνητικά.
  
  
  + Η Αθήνα είναι τόπος προσέλκυσης των πνευματικών ανθρώπων που φτάνουν γιατί είναι βέβαιοι ότι θα βρουν το κλιμα που επιθυμούν, κατανόηση και αναγνώριση.
  
  
  - Στην Αθήνα δεν υπάρχει ξενοφοβία, όπως στην κλειστή κοινωνία της Σπάρτης (θεσμός της ξενηλασίας για να μη μάθουν οι ξένοι τα στρατηγικά μυστικά τους και ωφεληθούν).
  
  
  • "πιστεύοντες ου …ευψύχω" : η διαφορετική συμπεριφορά απέναντι
    στους ξένους πηγάζει από το διφορετικό σύστημα και τη μελέτη των πολεμικών. Η ξενηλασία των Σπαρτιατών απορρέει από το γεγονός ότι στηρίζουν τη δύναμή τους στη στρατιωτική προετοιμασία (παρασκευή) και τα τεχνάσματα (απάτη = πολεμικά τεχνάσματα και αιφνιδιασμός του αντιπάλου), ενώ οι Αθηναίοι στηρίζουν τη δύναμή τους στην ευψυχία ("τω αφ' ημων αυτων ες τα έργα ευψύχω").
  
  
  Με χιαστό σχήμα παρουσιάζει την αντίθεση των αντιπάλων διασταυρώνοντας θετικά και αρνητικά μέλη :
  
  
  Την πόλη μας αφήνουμε ανοικτή σε όλους…ποτέ δεν εμποδίζουμε κανέναν…
  
  
  
  …παρά στην ευψυχία μας… -- …όχι τόσο στις προετοιμασίες…

Παλαμάς - ΠΑΤΡΙΔΕΣ

ΠΑΤΡΙΔΕΣ

...
Εδώ ουρανός παντού κι ολούθε ήλιου αχτίνα,
και κάτι ολόγυρα σαν του Υμηττού το μέλι,
βγαίνουν αμάραντ’ από μάρμαρο τα κρίνα,
λάμπει γεννήτρα ενός Ολύμπου η θεία Πεντέλη.

Στην ομορφιά σκοντάβει σκάφτοντας η αξίνα,
στα σπλάχνα αντί θνητούς θεούς κρατά η Κυβέλη,
μενεξεδένιο αίμα γοργοστάζ’ η Αθήνα
κάθε που τη χτυπάν του Δειλινού τα βέλη.

Της ιερής ελιάς εδώ ναοί και οι κάμποι
ανάμεσα στον όχλο εδώ που αργοσαλεύει
καθώς απάνου σ’ ασπρολούλουδο μια κάμπη,

ο λαός των λειψάνων ζη και βασιλεύει
χιλιόψυχος, το πνεύμα και στο χώμα λάμπει,
το νιώθω, με σκοτάδια μέσα μου παλεύει

Εκεί που ακόμα ζουν οι Φαίακες του Ομήρου
και σμίγ’ η Ανατολή μ’ ένα φιλί τη Δύση,
κι ανθεί παντού με την ελιά το κυπαρίσσι,
βαθύχρωμη στολή στο γαλανό του Απείρου

Πατρίδες! Αέρας, γη, νερό, φωτιά! Στοιχεία,
αχάλαστα και αρχή και τέλος των πλασμάτων,
σα θα περάσω στη γαλήνη των μνημάτων,
θα σας ξανάβρω, πρώτη και στερνή ευτυχία!

...1895

Παλαμάς

"Πατρίδες! Αέρας, γη…."

ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ

• Η ποιητική δημιουργία του Παλαμά συνταιριάζει έξοχα τη σκέψη και το συναίσθημα σε μια βαθιά ενότητα.
  
• Στο έργο του ομοιόμορφα αντικρίζει τη φύση και τη ζωή.
  
• Ο φιλοσοφικός στοχασμός είναι συνακόλουθος του ποιητικού έργου του.
  

  
  

  "Η σειρά των "Πατρίδων" ανήκει στα πιο ευτυχισμένα κατορθώματα του Παλαμά"
  Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος
  

• Στα σονέτα αυτά ο ποιητής μας μιλάει για τις φυσικές και πνευματικές του πατρίδες που τον διαμόρφωσαν έτσι όπως είναι.
  
• Από άποψη τεχνοτροπίας τα σονέτα σημαδεύουν τη στροφή του Παλαμά στον Παρνασσισμό.
  

• ΠΑΡΝΑΣΣΙΑΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ
  

• Ομοιοκαταληξία
  
• Αρτιότητα στίχου
  
• Υποβλητικότητα - Μουσικότητα
  
• Ελληνολατρία
  
• Ύφος σοβαρό
  
• Υψηλό νοηματικό περιεχόμενο

• Άλλο μορφικό στοιχείο είναι οι χασμωδίες και οι διασκελισμοί που αδυνατίζουν στιχουργικά το ποίημα αλλά του δίνουν ζωηρότητα και ταχύτητα.
  

• ΟΜΟΙΟΚΑΤΑΛΗΞΙΑ :
  

• Σταυρωτή στα τετράστιχα (1^ος-4^ος, 2^ος-3^ος)
  
• Ζευγαροσταυρωτή στα τρίστιχα - ελεύθερη- (1^ος---3^ος---7^ος
  2^ος---4^ος---5^ος)
  

• ΣΤΙΧΟΣ : δεκατρισύλλαβος
  
• ΜΕΤΡΟ : ιαμβικό
  
• ΓΛΩΣΣΑ : καλοδουλεμένη δημοτική και φανερώνει την προσπάθειά του για άψογη γλωσσική έκφραση
  
• Ο πλούσιος λυρισμός του τον αναδεικνύει σε οικουμενικό ποιητή.
  

• Με συνεχείς μεταφορικές εκφράσεις καταφέρνει να εκφράσει τη μεταφυσική αγωνία του υποβάλλοντας τον αναγνώστη σε δυνατές συγκινησιακές καταστάσεις, καθώς του θυμίζουν σκηνές από την ιστορία της Γέννεσης.
  

• Παρά τη διάχυτη μελαγχολία στο τέλος υπάρχει μια αισιόδοξη Παλαμική θέση ( ανάλυση).
  

ΠΑΤΡΙΔΟΛΑΤΡΙΑ - ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΤΗΤΑ

…Από τον τόπο που γεννήθηκε, από τον τόπο που ρίζωσε κι ασάλευτος απόμεινε, στον τόπο το μεγαλύτερο που είναι η Ελλάδα, κι από τούτον στις άλλες χώρες και στη γη την απέραντη και στο σύμπαν ολάκερο και στο άναρχο και απεριόριστο χάος που το συμβολίζει "η γαλήνη των μνημάτων"…ανεβοκατεβαίνει όλη τούτη τη σκάλα και οικειώνεται το νόημα της γενέθλιας γης με καθοδηγητή το πάθος για την ευρύτερη πατρίδα και οδηγό τη γνώση και την έμπνευση.

Β.Δ.

Ξενοφών. «Ελληνικά»

ΘΕΜΑ 1^Ο --- Παρατηρήσεις

Ξενοφώντα «Ελληνικά», Ι, 5, 8-11

• ακούω και αισθάνομαι + γενική (+ κατ. μετχ.)= ακούω ή αισθάνομαι ο ίδιος (αυτηκοϊα)
  
• ακούω και αισθάνομαι + αιτιατική ( + κατ. μετ. )= πληροφορούμαι
  

π.χ. ακούω του Κύρου ερχομένου = ακούω ότι ο Κύρος έρχεται

ακούω τον Κύρον ερχόμενον = πληροφορουμαι ότι ο Κύρος …

αθύμως έχω
βαρέως φέρω
χαλεπως φέρω
ανιωμαι
άχθομαι
λυπουμαι

• προσδέχομαι = δέχομαι ευχάριστα, περιμένω
  
• μηδέ οίτινες ωσιν = πάντες
  
• στασιάζω = επαναστατώ,
  
• στασιάζοντες αυτοί εν αυτοις = εμπλεκόμενοι σε εμφύλιες διαμάχες
  

στάση= επανάσταση, εμφύλια διαμάχη
στασιαστικός = ταραχοποιός

• ανέλκω ναυς = τραβώ τα πλοία στην ξηρά
  

  
  

έλκω

ειλκον

έλξω ή ελκύσω

είλκυσα ή ειλξα

είλκυκα

ειλκύκειν

• αναψύχω = στεγνώνω
  
• αποτειχίζω = αποκλείω με τείχος
  
• επιστέλλω = παραγγέλνω, διατάζω ( από μακριά )
  

Β.Δ

ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ
ΜΑΘΗΜΑ 1Ο
Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ( 610 – 641)
ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ
α. Εξωτερικοί κίνδυνοι

οι επιπτώσεις των Αβαροσλαβικών επιδρομών στη χερσόνησο του Αίμου
• Στο βορειότερο τμήμα της χερσονήσου καταστρέφονται ακμαίες πόλεις.
• Μεγάλο τμήμα του πληθυσμού εξοντώνεται…
• Επανειλημμένα πολιορκείται η Θες/νίκη


Oι σκλαβηνίες
Σκλαβηνίες = νησίδες σλαβικού πληθυσμού σκορπισμένες ανάμεσα στους ντόπιους.

• Στο εσωτερικό της χερσονήσου του Αίμου μειώνεται ο ελληνικός πληθυσμός
• Διατηρείται όμως στις παράκτιες περιοχές και τις πόλεις
• Τέλος του 8ου αιώνα ξεκινά η αποκατάσταση της βυζαντινής διοίκησης και της αφομοίωσης των Σλάβων.
• Αρχές του 7ου αιώνα ο στρατός καλεί τον Ηράκλειο στο θρόνο. Η κατάσταση είναι κρίσιμη.

Πέρσες
• Ο κίνδυνος από τους Πέρσες είναι άμεσος.
• 613 καταλαμβάνουν τη Συρία
• 614 καταλαμβάνουν τα Ιεροσόλυμα και παίρνουν τον Τίμιο Σταυρό…
• 619 ο Ηράκλειος κάνει ειρήνη με το χαγάνο των Αβάρων.
• Μεταφέρονται στρατεύματα στη Μικρά Ασία.


O ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ
ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΠΕΡΣΩΝ
• ο πόλεμος έγινε σε ατμόσφαιρα θρησκευτικής έξαρσης («…οι εχθροί του Θεού…»)
• η Εκκλησία πρόσφερε ηθική και υλική υποστήριξη απεριόριστη…
• η εκστρατεία στρεφόταν εναντίον των πυρολατρών Περσών που κατείχαν τους Αγίους Τόπους.
• Στη Νινευή ο περσικός στρατός αφανίστηκε
• Ο Σιρόης υπογράφει ειρήνη με την οποία το βυζάντιο ανακτά όλα του τα χαμένα εδάφη
• Ο Ηράκλειος γίνεται θριαμβευτικά δεκτός στην Κων/πολη
• 630 υψώνει τον Τίμιο Σταυρό στα Ιεροσόλυμα.

β. εσωτερική αναδιοργάνωση

s o s a r a !!!!
 έγινε μεγάλη διοικητική μεταρρύθμιση με τη δημιουργία των θεμάτων

ΘΕΜΑΤΑ:Η ΒΑΣΗ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

 Αρχικά ήταν στρατιωτικές μονάδες
που μετακινούνταν σε όλη την επικράτεια.
 Αποκτούν μόνιμη εγκατάσταση και οι περιοχές όπου εγκαταστάθηκαν πήραν το όνομά τους και εξελίχθηκαν σε διοικητικές περιφέρειες.
 Ο στρατηγός ασκεί την ανώτατη στρατιωτική και πολιτική εξουσία.
 Τα πρώτα θέματα οργανώθηκαν στη Μ. Ασία στα μέσα του 7ου αιώνα.
 επεκτάθηκαν και στη Βαλκανική

Στρατιωτόπια:

 ήταν κτήματα που ανήκαν στους στρατιώτες για να συντηρούν το άλογο και τον οπλισμό τους.
 Το κτήμα, και οι στρατιωτική υπηρεσία μεταβιβάζονταν από τον πατέρα στον πρωτότοκο.



ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3Ο

3. Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ (σελ. σχολ. βιβλίου 16, 17)

α. Η ΠΡΟΪΣΛΑΜΙΚΗ ΑΡΑΒΙΑ

• Νότια Αραβία: αγροτική κοινωνία μόνιμα εγκαταστημένη.
• Βόρεια Αραβία: αποκλειστικά νομάδες με φυλετική οργάνωση.
• Οι νομάδες εμπλέκονταν σε εμφυλίους και λεηλατούσαν τα καραβάνια
• Δεν αποτελούσαν απειλή για το Βυζάντιο.

Β. Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΑΒΩΝ

ΜΩΑΜΕΘ

• οδηγός καραβανιών από τη Μέκκα
• γνώριζε καλά το Χριστιανισμό και τον Ιουδαϊσμό
• διδάσκει νέα θρησκεία
• κατηγορεί τους συμπατριώτες του ως ειδωλολάτρες
• 622 διωγμένος από τη Μέκκα καταφεύγει στη Μεδίνα.
• Μέκκα Μεδίνα = Εγίρα = αφετηρία χρονολογικού συστήματος των Αράβων
• Στη Μεδίνα ιδρύει κοινότητα πιστών
• Σε 10 χρόνια
1. επιβάλλει τη διδασκαλία του
2. ενώνει τις Αραβικές φυλές
3. ενώνει πολιτικά την Αραβική χερσόνησο

ΤΖΙΧΑΝΤ = ΙΕΡΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

• Ιερό βιβλίο το Κοράνιο
• Με το σπαθί πρέπει να διαδώσουν τη θρησκεία τους στους απίστους
• Έτσι εξασφαλίζουν θέση στον Παράδεισο
• Η πίστη τους βασικός παράγων για την εξάπλωση της θρησκείας τους


ΤΟ ΘΕΟΚΡΑΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ

• Πολλά στοιχεία από χριστιανισμό & Ιουδαϊσμό
• Το Κοράνιο καθορίζει τα καθήκοντα όλων των πολιτών
• Ταύτιση του Κράτους με τη θρησκευτική κοινότητα
• Οι δίκες από το Μουφτή ή Καδή βάσει του Κορανίου
• Θρησκευτική και κοσμική δικαιοσύνη ταυτίζονται
• Ο ανώτατος άρχοντας είναι κοσμικός & θρησκευτικός ηγέτης

Ο ΧΑΛΙΦΗΣ

• 632 πεθαίνει ο Μωάμεθ, τον διαδέχεται ο Χαλίφης = ο τοποτηρητής του
• είναι θρησκευτικό πρότυπο για τους πιστούς
• είναι αρχηγός του Κράτους με όλη την κοσμική εξουσία στα χέρια του
• υπεύθυνος για την τήρηση των εντολών του Κορανίου


4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ
ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥΣ (σελ 18,19,20)
Α. Η ΑΡΑΒΙΚΗ ΕΞΑΠΛΩΣΗ
 632 = θάνατος του Μωάμεθ
 - 640 = κατακτούν Συρία, Περσία, Παλαιστίνη, Μεσοποταμία, Αρμενία
 646 = κατάκτηση Αιγύπτου, του σιτοβολώνα της Βυζ. Αυτοκρατορίας
 8ος αιώνας = Βόρεια Αφρική και μέρος της Ισπανίας
 732 = μάχη στο Πουατιέ = αναχαιτίζονται από τους Φράγκους


ΑΙΤΙΑ ΑΡΑΒΙΚΩΝ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΩΝ

 οι Βυζαντινοί και οι Πέρσες εξαντλημένοι από τους πολέμους
 μονοφυσιτισμός = ψυχικό σχίσμα μεταξύ κέντρου & ανατολικών επαρχιών

Β. Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ &
ΟΙ ΠΟΛΙΟΡΚΙΕΣ ΤΗΣ ΚΩΝ/ΠΟΛΗΣ

 649 = άλωση της Κωνστάντιας, πρωτεύουσας της Κύπρου
 654 = καταλαμβάνονται Κως & Ρόδος
 στόχος του Μωαβία η Κων/πολη
 674-678 = αποτυγχάνουν να καταλάβουν την Πόλη
 ΥΓΡΟΝ ΠΥΡ
 685 = ταπεινωτική ειρήνη – αυξάνεται το γόητρο του Βυζαντίου
 717 = οι Άραβες προ των τειχών της Πόλης (λέων ο Ίσαυρος) – ΥΓΡΟΝ ΠΥΡ – τέλος απειλής.

Γ. ΟΙ ΑΡΑΒΟΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ ΣΤΗ Μ. ΑΣΙΑ
& ΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ

 ο πόλεμος μεταφέρεται στη Μ. Ασία
 εσωτερικές διαμάχες στο χαλιφάτο

Η κυριαρχία του Βυζαντίου στη Μεσόγειο κλονίζεται

o 821 – 823: 1) εξέγερση του Θωμά του Σλάβου
2) Άραβες καταλαμβάνουν την Κρήτη και κάνουν απόβαση στη Σικελία
o 838: ο Θεόφιλος των Αράβων = καταστροφή Αρμορίου

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

o τερματίζεται η ελληνορωμαϊκή κυριαρχία στη Μεσόγειο
o συγκυριαρχούν Άραβες και Βυζαντινοί
o τα σύνορα του Β. υποχωρούν στη γραμμή Κρήτη – Κύπρος
& Λυκία – Κιλικία
o Μειώνεται ο πληθυσμός των νησιών και των ακτών του Αιγαίου
o Περιορίζεται το εμπόριο
o Οι μικρασιατικού πληθυσμοί υποφέρουν οικονομικά


ΤΟ ΦΡΑΓΚΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ
ΜΕΡΟΒΙΓΓΕΙΟΙ – ΚΑΡΟΛΙΔΕΣ ( σελ. 28-31)

1. Τέλος του 5ου αιώνα ο Χλωδοβίκος (γενάρχης της δυναστείας των Μεροβιγγείων ) ιδρύει το εκχριστιανισμένο βασίλειο των Φράγκων.
2. μετά από αυτόν εμφύλιοι πόλεμοι το κράτος διασπάται και περνάει κρίση σε όλους τους τομείς (8ος αιώνας)
3. η Εκκλησία είναι ο μοναδικός παράγοντας εξουσίας.

ΚΑΡΟΛΟΣ
1. ο Αυλάρχης Κάρολος Μαρτέλος νικά τους Άραβες στο Πουατιέ (732)
2. Ιδρύει τη δυναστεία των Καρολιδών:
3. ο Πάπας επειδή απειλούνταν από τους Λογγοβάρδους στέφει το γιο του Καρόλου Πιπίνο ελέω θεού Βασιλέα.
4. ο Πιπίνος () δωρίζει στον Πάπα την περιοχή από Ραβέννα μέχρι Ρώμη.
5. βαθαίνει το χάσμα Ανατολής και Δύσης.
6. Καρλομάγνος: επεκτείνει τη φραγκική επικράτεια.

7. ΜΕΤΡΑ ΚΑΡΟΛΟΥ:
• 200 κομητείες (κόμητες + επίσκοποι ασκούν την εξουσία)
• βασιλικοί απεσταλμένοι
• εκκλησιαστική μεταρρύθμιση η Εκκλησία παράγοντας ενότητας.

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΩΝ ΔΥΟ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΩΝ
1. 774 = ο Κάρολος καταλύει το κράτος των Λογγοβάρδων = ισχυρή βασιλεία
2. 781 = αρραβώνες Κων/νου Στ΄με Ροτρούδη (ακυρώνονται)
3. Λέων ο Γ΄ ζητά τη βοήθεια του Καρόλου
4. 800 (Χριστούγεννα) στέφεται μέγας και ειρηνοποιός αυτοκράτωρ, κυβερνήτης του Ρωμαϊκού Κράτους
5. έδρα το Άαχεν = Aυτοκρατορία
6. πλήρης η διάσπαση Ανατολής – Δύσης
7. τελικά επέρχεται συμβιβασμός.

ΔΙΆΣΠΑΣΗ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΟΛΟΥ χάρτης σελ. 30


ΠΡΟΟΙΜΙΟ ΤΗΣ ΑΚΜΗΣ
ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ( σελ. 34 & 35)

 Επί Μιχαήλ Γ΄ έχουμε πρόοδο στους τομείς της παιδείας & της οικονομίας
 Επιτυχίες κατά των Αράβων.

α) Ο εκχριστιανισμός των Σλάβων
1. Ανεπιτυχής επίθεση των Ρώσων κατά της Κων/πολης (860)
2. Ιεραπόστολοι βυζαντινοί εκχριστιανίζουν τους Ρώσους.
3. 863 ο ηγεμόνας της Μοραβίας Ρατισλάβος καλεί ιεραποστόλους.
4. Επικεφαλής οι αδερφοί Κων/νος - Κύριλλος και Μεθόδιος.
5. Ο Κύριλλος
 γνώριζε τη σλαβονική γλώσσα
 επινόησε το γλαγολιτικό αλφάβητο
 μετέφρασε την Αγία Γραφή στα σλαβονικά
 ο βυζαντινός πολιτισμός ρίζωσε
 μπήκαν τα θεμέλια της εθνικής φιλολογίας των Σλάβων
6. Οι Βούλγαροι ζητούν ιεραποστόλους από τον πάπα.
7. Το Βυζάντιο αντιδρά αστραπιαία και αποκλείει τα σύνορα και τα παράλια της Βουλγαρίας.
8. Ο ηγεμόνας των Β. Βόρης ενδίδει και βαπτίζεται στην Κων/πολη (Μιχαήλ)
β) ο ανταγωνισμός μεταξύ των δυο Εκκλησιών
και το Πρώτο Σχίσμα
1. Ο ελληνικός κλήρος οργανώνει τη Βουλγαρική Εκκλησία (Φώτιος)
2. Ο Βόρης συντρίβει τους βογιάρους (εθνική θρησκεία)
3. Η διοίκηση ανατίθεται σε έλληνα επίσκοπο
4. Ο Βόρης δυσαρεστείται και στρέφεται στη Ρώμη.
5. Φώτιος + Αυτοκράτορας αποκρούουν την παρέμβαση της Ρώμης
6. Ο Φώτιος κατηγορεί τη Δ. Εκκλ. Για θέματα λατρείας & δογματικά
7. 867 το filioque απορρίφθηκε με Σύνοδο
8. Ο πάπας Νικόλαος αναθεματίζεται (Πρώτο Σχίσμα)
9. Σύνοδος Κων/πολης: η Βουλγαρία στη δικαιοδοσία του πατριαρχείου της Κων/πολης.

ΚΟΙΝΩΝΙΑ (σελ. 38 - 39)
31/10/2005

α) Η ανώτερη αριστοκρατία
 Από τον 8ο αιώνα αρχίζει η αντικατάσταση των μεγαλογαιοκτημόνων από την παλατιανή αριστοκρατία
 Οι αριστοκράτες μισθοδοτούνται
 Οι γαιοκτήμονες συρρέουν στην Κων/πολη
 Τέλος 10ου αιώνα, επιγαμίες μεταξύ γαιοκτημόνων και αριστοκρατών
 Ενοποιείται η κυρίαρχη τάξη
 Οι βασιλικοί μονοπωλούν τα αξιώματα και κυριαρχούν σε όλους τους τομείς
 Είναι ακόρεστοι για πλούτο
 Οι δυνατοί πιέζουν ασφυκτικά τους αγρότες και το δήμο και γίνονται προστάτες τους

β) Η μεσαία τάξη
 10ος και 11ος αιώνας = η εμποροβιοτεχνική τάξη πηγή ευημερίας
 αυξάνεται η κυκλοφορία του νομίσματος
 τολμηροί μεγαλέμποροι επιχειρούν μακρινά ταξίδια, εμπορεύονται πολύτιμα προϊόντα της Ανατολής και αποκομίζουν τεράστια κέρδη
η τάξη αυτή:
 συμμετέχει ενεργά στην πολιτική ζωή
 ενθρονίζει και εκθρονίζει αυτοκράτορες
 παίρνει μέρος στη Σύγκλητο

γ) Η κοινωνία του χωριού και η πάλη κατά των δυνατών
 δεσπόζει ο ιερέας
 οι δυνατοί κατέχουν την οικονομική δύναμη
 τον κορμό αποτελούν οι ελεύθεροι μικροϊδιοκτήτες
 τέλη του 8ου αιώνα = εντείνονται οι κοινωνικές διαφορές
• η νέα αριστοκρατία ανέρχεται κοινωνικά και πλουτίζει
• οι μικροκαλλιεργητές πιέζονται από φόρους
• παραχωρούν τους κλήρους τους και γίνονται πάροικοι
• οι Μακεδόνες με το αλληλέγγυον πλήττουν τους δυνατούς.


Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ (σελ.42 – 45)

α. Η βυζαντινή διπλωματία
• Τα διακρατικά ζητήματα λύνονταν με ευκαιριακή αποστολή πρέσβεων.
• Οι πρεσβευτές ήσαν πρόσωπα ιερά και απαραβίαστα.
• η βυζαντινή διπλωματία κατέφευγε ενίοτε σε:
• χορηγίες
• σύναψη συμμαχιών (επιγαμίες)
• εμπορικές συνθήκες
• εκχριστιανισμό
•
• Ο αυτοκράτορας χάραζε την εξωτερική πολιτική.
• Ο ΛΟΓΟΘΕΤΗΣ ΤΟΥ ΔΡΟΜΟΥ= υπεύθυνος για υποδοχή ξένων….

β. Οι σχέσεις με τους Άραβες
• Οι αραβοβυζαντινές συγκρούσεις στο αποκορύφωμά τους.
• 904 = ΑΛΩΣΗ Θεσ/νίκης από τους Άραβες μέτρα για την ενίσχυση του βυζαντινού στόλου.
• 944 = άλωση της συριακής ‘Εδεσσας από τον Ιωαν. Κουρκούα και η ανάκτηση του ιερού μαντηλίου.
• 961 = Κρήτη.
• 965 = Κύπρος περιορίζεται η πειρατική δραστηριότητα των Αράβων
• Νικηφόρος Φωκάς & Ιωάννης Τσιμισκής επεκτείνουν τα σύνορα μέχρι
Συρία & Παλαιστίνη + Κιλικία & Συρία
• Υπογράφονταν και συνθήκες ειρήνης με τους Άραβες.

γ. Οι σχέσεις με τους Βουλγάρους
γ1. ΟΙ Βούλγαροι υπό τον Συμεών.
• Ο Συμεών μεταφέρει την πρωτεύουσα από την Πλίσκα στην Πρεσλάβα.
• Ο ημιαργείος Συμεών ανταγωνίζεται το Βυζάντιο για την κυριαρχία
στα Βαλκάνια.
• Όνειρό του: Βουλγαροβυζαντινή αυτοκρατορία με αυτοκράτορα τον ίδιο.
• Από χάνος βασιλεύς.
• 913 προ των τειχών της Κων/πολης.
Σελ.5η

• αποτυγχάνει & ο Πατριάρχης Νικόλαος Μυστικός ενισχύει το κύρος του Συμεών που αργότερα αυτοαναγορεύτηκε Βασιλεύς των Βουλγάρων & των Ρωμαίων.
• 924 = αποτυχημένη προσπάθεια να καταλάβει την Πόλη.
• Ο Πέτρος συνήψε ειρήνη με το βυζάντιο, νυμφεύτηκε την εγγονή του Ρωμανού Λεκαπηνού και έγινε βασιλεύς της Βουλγαρίας

γ2. Η ίδρυση νέου βουλγαρικού κράτους από τον Σαμουήλ.
Η υποταγή του στο Βυζάντιο.

976 = Σαμουήλ. Επεκτείνει τις βουλγαρικές κτήσεις μέχρι Δούναβη
και κεντρική Ελλάδα.
Βασίλειος ο Β’ = διπλωματικά μέσα.
977 = Νικηφόρος Ουρανός, νικά στο Σπερχειό.
1014 = μάχη του Κλειδίου ( Στρυμόνας).
1018 = Η Βουλγαρία προσαρτάται στο Βυζάντιο ( προσπάθεια εξελληνισμού)

δ. Οι σχέσεις με τους Ρώσους.

απειλήθηκε πολλές φορές αλλά προχώρησε σε εμπορικές σχέσεις.
κατέβαιναν με μονόξυλα το Δνείπερο για να ανταλλάξουν προϊόντα τους
με μεταξωτά.
957 η Όλγα επισκέπτεται το Βυζάντιο (βάσεις του οριστικού
εκχριστιανισμού των Ρώσων)
τέλος του 10ου αιώνα ο Βλαδίμηρος νυμφεύεται την πορφυρογέννητη Άννα.
Βαπτίζεται χριστιανός.
Η Ρωσία αποκτά διεθνές κύρος.
ο βυζαντινός πολιτισμός εισάγεται στη Ρωσία.

Σελ. 6η (- σελ. 48)

ε. Η βυζαντινή πολιτική στην Ιταλία και
η Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία του Γερμανικού Έθνους.

 Νικηφόρος Φωκάς = προστατεύει τις βυζαντινές επαρχίες από τους Άραβες.
 Με τη στέψη του Όθωνα αρχίζουν οι έριδες.
 Ο Νικ. Φωκάς δεν αναγνωρίζει τον Όθωνα και απαιτεί να αποχωρίσουν
οι Γερμανοί από τα βυζαντινά εδάφη.
 Ο πρεσβευτής Λιουτπράνδος φεύγει άπρακτος.
 Επί Ιωάννη Τσιμισκή οι σχέσεις βελτιώνονται.
 Όθων Β΄+ Θεοφανώ.
 1071 = οι Νορμανδοί κατακτούν τις βυζαντινές κτήσεις.

στ. Το σχίσμα μεταξύ των δυο Εκκλησιών 1054.

 Ξεκίνησε από διαφωνίες σε θεολογικά και δογματικά ζητήματα…
 Κύρια αιτία η πρωτοκαθεδρία της Ρώμης.
 Μιχαήλ Κηρουλάριος και Ουμβέρτος = αδιάλλακτοι.
 Αφορίστηκαν αμοιβαία.

ζ. Οι σχέσεις με τις ιταλικές ναυτικές πόλεις.

 10ος αιώνας = ανάπτυξη ιταλικών ναυτικών πόλεων (Βενετία)
 στενές σχέσεις με το Βυζάντιο.
 Ο Βασίλειος ο Β΄συνήψε ευνοϊκή εμπορική συνθήκη…. = αρχή παραχώρησης προνομίων….


Σελ. 7η (σελ. βιβλίου 50 & 51 )

7.Οικονομία και κοινωνία στη Δυτική Ευρώπη.
Το σύστημα της Φεουδαρχίας.
α. Χαρακτηριστικά και εξέλιξη.
 Αγροτική κοινωνία αδύναμη.
 Ζητούν τη βοήθεια των αρχόντων = δεσμοί εξάρτησης (έτσι αρχίζει πάντα το κακό )
 Βασάλοι = υποτελείς ευνοούμενοι των αρχόντων (τα τσιράκια τους!!)
 Φέουδο = γη παραχωρημένη στους βασάλους.
 Ποιες οι υποχρεώσεις των βασάλων;
 Ποια η επίπτωση αν δεν ήταν συνεπής σ’ αυτές;
 Τελετή περιβολής = τελετή κατά την οποία επίσημος άρχοντας αναγνωριζόταν ως υποτελής άλλου ισχυρότερου άρχοντα (όπως στο Bravehart)
ΒΑΣΙΛΙΑΣ
ΚΟΜΗΤΕΣ
ΒΑΡΩΝΟΙ
ΜΑΡΚΗΣΙΟΙ…(και δε συμμαζεύεται  )
 ΣΤΗ ΒΑΣΗ ΟΙ ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ ΓΕΩΡΓΟΙ = μικροϊδιοκτήτες ΟΙ ΣΥΝΘΉΚΕΣ ΖΩΗΣ
 δουλοπάροικοι = η πλειονότητα των αγροτών.
ΑΘΛΙΕΣ
 Δούλοι = ΚΙΝΗΤΑ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΑ!!! (KATI ΣΑΝ ΤΙΣ ΚΑΤΣΑΡΟΛΕΣ…ΟΧΙ ΠΑΙΖΟΥΜΕ!!)

Β. Η επικράτηση του συστήματος της Φεουδαρχίας.

 Αναπτύσσεται τον 8ο αιώνα.
 Επί Καρλομάγνου ο στρατός γίνεται φεουδαρχικός.
 Επί Καρόλου παραχωρούνται γαίες στους βασιλικούς αξιωματούχους.
 10ος & 11ος αιώνας = γενικεύεται το σύστημα λόγω των εχθρικών επιδρομών.


Σελ 8η (σελ. βιβλίου 53 – 55)

Κεφάλαιο 3ο

1. Εσωτερική κρίση και εξωτερικοί κίνδυνοι
(1054 – 1081)

α. πολιτική αστάθεια και οικονομικά προβλήματα.

 Πολιτικοί ή στρατιωτικοί προωθούν αυτοκράτορες.
 Δυναμικά αναμειγνύεται η Εκκλησία ( Μιχαήλ Κηρουλλάριος).
 Η κρατική οικονομία καταρρέει ( εκμίσθωση φόρων, εξαγορά αξιωμάτων, περικοπή δαπανών….).

β. εξωτερικά προβλήματα. Η μάχη του Ματζικέρτ.

 Προβλήματα στην άμυνα ( Ιταλία – Βαλκάνια – Ανατολή ).
 1000 οι Σελτζούκοι Τούρκοι κινούνται δυτικά και εξαφανίζουν την αραβική κυριαρχία.
 1071 ο Ρωμανός ο Διογένης τους αντιμετωπίζει στο Μαζτικέρτ.
 ο βυζ. στρατός αποδεκατίζεται.
 Ο Αυτοκρ. αιχμαλωτίζεται, υπογράφει ειρήνη,επιστρέφει και εξοντώνεται.
 Οι Τούρκοι ακυρώνουν την ειρήνη. Καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της Μ. Ασίας

γ. άλλα εξωτερικά και εσωτερικά προβλήματα.

• Ο Νορμαδός Ροβέρτος Γυισκάρδος καταλαμβάνει τις βυζαντινές κτήσεις στην Ιταλία.
• Οικονομική κρίση τεράστια
• Αιματηρή λαϊκή εξέγερση
• Με τον Αλέξιο Κομνηνό η κατάσταση βελτιώνεται.


Σελίδα 9η
(σελ. σχ. βιβλίου 55 - 56)
2. Η ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΟΜΝΗΝΩΝ
(1081 - 1185)

α. Η διοίκηση & η οικονομία
• Υπερβολική αύξηση του αριθμού των αξιωμάτων.
• Η διοίκηση παύει να είναι συγκεντρωτική.
• Αυξάνεται ο αριθμός των θεμάτων…

 Κερδοσκοπική οικονομική πολιτική (νοθευμένο νόμισμα…)
 Αυξάνονται διαρκώς οι φόροι.
 Υποχρεωτική προσφορά εργασίας.
 Η απληστία των φοροεισπρακτόρων επιδεινώνει την κατάσταση των αγροτών.

β. Ο στρατός και ο θεσμός της πρόνοιας.

 Τώρα στο στρατό οι πρωτονοτάριοι.
 ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΡΟΝΟΙΑΣ
 Ο στρατός γίνεται κυρίαρχη τάξη, ζει σε βάρος του πληθυσμού.

γ. Η προσπάθεια για μεταρρύθμιση. Ο μόνος που ενδιαφέρθηκε ήταν ο Ανδρόνικος ο Α΄.
 Αγωνίστηκε εναντίον των καταχρήσεων και της διαφθοράς,
αλλά με βίαια μέσα.
 Εξελίχθηκε σε τύραννο.
 Το πρόγραμμά του απέτυχε.
 Επιδεινώθηκαν οι σχέσεις με τη Δύση.


σελ.10η
(σελ. σχολ. βιβλίου 61 - 63)



5.Οικονομικές μεταβολές στη Δυτική Ευρώπη.

α. Ο πληθυσμός και η γεωργία.

 Ενδείξεις ακμής στη Δυτ. Ευρώπη και Βόρεια Ιταλία.
 Καλλιεργούμενες εκτάσεις και πληθυσμός αυξάνονται.
 Νέες πόλεις, εμπόριο, βιοτεχνία.
 Γεωργική επανάσταση….sos

β. οι πόλεις.

 Ιδρύονται πολλές πόλεις και ανεγείρονται φρούρια.
 Επηρεάζεται η ύπαιθρος.
 Ο καταμερισμός εργασίας επιβάλλεται από την πρόοδο της τεχνολογίας.
 Νερόμυλος και αργότερα ανεμόμυλος = κύριες πηγές ενέργειας.
 Οι πόλεις = κέντρα οικονομικής, κοινωνικής και πνευματικής ζωής.

γ. Το εμπόριο.
(11ος και 12ος αιώνας)

 Το αγροτικό πλεόνασμα διατίθεται στις πόλεις.
 Ευρεία ακτίνα δράσης, προς όλα τα σημεία της χριστιανοσύνης και
του μουσουλμανικού κόσμου.
 Εμπορικά κέντρα…
 Το εμπόριο δια θαλάσσης…(πυξίδα και πρυμναίο πηδάλιο)
 Εμποροπανηγύρεις…
 Ναυτικές εταιρείες…(τεράστια κέρδη)


σελ.11η
(σχολ. βιβλ. 67 – 71)

ΟΙ ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΙΕΣ

α. Οι αιτίες (SOS)

1. Η αναβίωση των προσκυνημάτων στους Αγίους Τόπους.
2. Η φημολογίες για ωμότητες σε βάρος των προσκυνητών (1055)
3. οι χρονογράφοι του 12ου αιώνα αναφέρουν ως κύρια αιτία το φανατισμό
των Τούρκων.
4. Η επιθυμία του παπισμού να ενισχύσει τη θέση του έναντι…
(Αλέξιος Α’, Ερρίκος ο Δ’, Πατζινάκες, Κομάνοι, αποστολή σταυροφόρων…)

β. Οι τρεις πρώτες σταυροφορίες.

Νοέμβ. 1095 = Πάπας Ουρβανός κηρύσσει την Πρώτη Σταυροφορία.
(Ο Θεός το θέλει…ναι καλάαααα)
ακολούθησε ο λαός με την ελπίδα της αιώνιας σωτηρίας(τώρα σώθηκε!!!!)
για να βελτιώσουν την οικονομική θέση τους(πείνα, επιδημίες)
ανοργάνωτη σταυροφορία…εξοντώθηκαν.
Σταυροφορία φεουδαρχών…ο Αλέξιος τους πέρασε απέναντι, νίκησαν τους Τούρκους (1097 Δορύλαιο) και έδωσαν τα εδάφη στο Βυζάντιο.
1099 κατάληψη Ιεροσολύμων (φραγκικό βασίλειο)
οι μουσουλμάνοι σημειώνουν επιτυχίες

2η και 3η Σταυροφορία.
 Ήττες των Σταυροφόρων
 Απώλειες Βυζαντίου.
 Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος = καταλαμβάνει την Κύπρο και την
πουλά στους Φράγκους Λουζινιάν(του περίσσευε  )



σελ. 12η

γ. Τα αποτελέσματα των τριών πρώτων Σταυροφοριών ( SOS ) Κανένας από τους στόχους δεν πραγματοποιήθηκε.
 Η κατάκτηση των Αγίων Τόπων δεν κράτησε πολύ.
 Αναζωπυρώθηκε το μίσος Χριστιανών και Μουσουλμάνων.
 Εχθρότητα μεταξύ Λατίνων και Ελλήνων (Άλωση Κων/πολης).
 Ανταγωνισμοί….
 Περιορισμένα οικονομικά οφέλη.
 Ενίσχυση της παρουσίας ιταλικών ναυτικών δυνάμεων.
 Οι ιππότες αποδεκατίστηκαν.
 Έχασε και η Εκκλησία.
 Μοναχικά τάγματα ταλαιπωρούν τη Δύση.

δ. Η Τέταρτη Σταυροφορία. ( SOSARA!!!)
 Τέλος του 12ου αιώνα αδύναμη η Αυτοκρατορία σε όλους τους τομείς….
 Ιννοκέντιος ο Γ΄ (στα ελληνικά = αθώος!!! ναι καλά όλη η αθωότητα επάνω του έπεσε :) =
4η Σταυροφορία
 Αρχηγός ο Βονιφάτιος ο Μομφερρατικός.
 Στη Βενετία συγκεντρώνεται ο στρατός
 Προορισμός = Αίγυπτος ή Συρία (αλλά έχασαν το δρόμο!!!)
 1201 σύμβαση….
 Ο Ισαάκιος Άγγελος τους καλεί να τον βοηθήσουν (!!!!).
 1203 οι Σταυροφόροι προ των τειχών.

Ε. Η άλωση της Κων/λης από τους Σταυροφόρους.
 17 Ιουλίου 1203 καταλαμβάνουν την Πόλη και αποκαθιστούν
τον Ισαάκιο.
 Επιβάλλουν φορολογία.
 Ο Αλέξιος ο 5ος Δούκας Μούρτζουφλος(κατά το όνομα και η χάρη) καταλαμβάνει το θρόνο.
 13 Απριλίου 1204 κατάληψη της Κων/πολης.
 Φραγκοκρατία στον Ελλαδικό θρόνο – 17ο αιώνα.

σελ.13η


ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4Ο

(ΣΕΛ. ΒΙΒΛΙΟΥ 73 – 75)

1. Τα Λατινικά Κράτη και η αντίσταση των Ελλήνων.

α.Τα λατινικά κράτη

Μετά το 1204 ένα μωσαϊκό βασιλείων & ηγεμονιών αντικαθιστούν τη Βυζ. Αυτ.

ΒΕΝΕΤΙΑ
 Πήρε τα πιο σημαντικά νησιά και λιμάνια Ιονίου & Αιγαίου καθώς & μεγάλο μέρος της πρωτεύουσας.

ΦΡΑΓΚΟΙ – ΣΤΑΥΡΟΦΟΡΟΙ
 Επειδή κατακερματίστηκαν σε περίπλοκο σύστημα πολλών κρατιδίων, ήσαν λιγότερο ισχυροί.
 Ο Βενετός Ερρίκος Δάνδολος επέβαλε τον Βαλδουίνο της Φλάνδρας ως αυτοκράτορα της Κων/πολης.

ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΘΕΣ/ΚΗΣ
 Ιδρυτής ο Βονιφάτιος ο Μομφερατικός, υποτελής του Βαλδουίνου.
 Βραχύβιο βασίλειο μεταξύ Μοσυνόπολης (Κομοτηνής) & Αξιού.

ΔΟΥΚΑΤΟ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ
 Ιδρυτής ο Βονιφάτιος την είχε υποτελή.
 Περιλαμβάνει: Αττική, Βοιωτία, Μεγαρίδα και Αργολίδα.
 Οι Καταλανοί τον 14ο αιώνα κυρίευσαν το δουκάτο και έκαναν πρωτεύουσα τη Θήβα.
 Η οικογένεια Ατζαγιόλι από τη Φλωρεντία διώχνει τους Καταλανούς.
 1456 η Αθήνα καταλαμβάνεται από τους Τούρκους.



ΠΡΙΓΚΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΧΑΪΑΣ


 το ιδρύει ο Βονιφάτιος και είναι υπό την υποτέλειά του
 φεουδαρχική οργάνωση & δυτικό τρόπο ζωής.
 Κομμάτι της Γαλλίας μεταμοσχευμένο σε ελληνικό έδαφος υπό τη διοίκηση των Βιλλεαρδουϊνων.
 Μεθώνη & Κορώνη παραχωρούνται στη Βενετία.
 Στη μάχη της Πελαγονίας (1259) νίκησε τους Φράγκους ο Αυτοκράτορας της Νίκαιας Μιχαήλ Παλαιολόγος και απέσπασε από το πριγκιπάτο το Μυστρά τη Μάνη το Γεράκι και τη Μονεμβασιά = Δεσποτάτο του Μυστρά.
 Ο Θεόδωρος ο Α΄ Παλαιολόγος μάχεται κατά της τοπικής αριστοκρατίας και των λατινικών κρατιδίων και ενισχύει τη βυζαντινή εξουσία στο Μοριά.
 Μέχρι το 1432 οι περισσότερες λατινικές κτήσεις της Πελ/σου ανακτήθηκαν από τους Έλληνες.


σελ. 15
β. Έλληνες και Φράγκοι.
 Η βυζαντινή πρόνοια & το φέουδο παρουσιάζουν ομοιότητες που διευκόλυναν την επιβολή της λατινικής κυριαρχίας.
 Οι προνοιάριοι προτιμούσαν να υποταχθούν για να εξασφαλίσουν την κατοχή των κτημάτων τους.
 Ο πληθυσμός αντιστέκεται λόγω δογματικών διαφορών.
 Ευγενείς με τη βοήθεια ντόπιων οργανώνουν νέα κρατίδια, που ήταν πόλοι συσπείρωσης και αγώνα για την αποκατάσταση της αυτοκρατορίας.


ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ
ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ (σελ 75)
1. Οι Βενετοί δεν ενδιαφέρονταν για την καλλιέργεια της γης, όπως οι σταυροφόροι. Διάλεξαν περιοχές που είχαν εμπορικές δυνατότητες. Κατακτούν λιμάνια στα νησιά του Ιονίου, του Αιγαίου και της Αδριατικής για να εξυπηρετήσουν τα εμπορικά τους συμφέροντα. Στην αρχή επιθυμούσαν να ελέγχουν συγκεντρωτικά τις κατακτήσεις τους, αλλά εξαιτίας του κόστους ενθάρρυναν Βενετούς ιδιώτες να αναλάβουν την κατάκτηση ελληνικών εδαφών.

2. Η λατινική κυριαρχία διευκολύνθηκε εξαιτίας των ομοιοτήτων του θεσμού της βυζαντινής πρόνοιας με το δυτικό φέουδο. Έτσι οι προνοιάριοι προκειμένου να εξασφαλίσουν τα κτήματά τους υποτάχθηκαν. Οι αγρότες αντιστέκονται εξαιτίας των δογματικών διαφορών. Ντόπιοι βοηθούν ευγενείς που σε ελεύθερες περιοχές οργανώνουν νέα κρατίδια που συσπειρώνουν τις δυνάμεις προς αποκατάσταση της Αυτοκρατορίας.



3. Οι Φράγκοι σταυροφόροι ήσαν, στην πλειοψηφία τους, γαλλικής καταγωγής. Οργάνωσαν το Πριγκιπάτο της Αχαΐας κατά το φεουδαρχικό σύστημα, αφού ήταν φορείς της μέσης δυτικής κοινωνίας, και ονόμασαν την Πελοπόννησο Nova Francia.

4. Πρόσωπα:

• Ο σεβαστός Νικόλαος Μονιάτης Έλληνες φεουδάρχες
• Ο σεβαστός Μιχαήλ Μοσσελίνος
• Αυτοί παίρνουν από τον ευγενέστατο κύριο Γραδονίγο μια περιοχή.
• Ο Υψηλότατος Δόγης & Δούκας της Κρήτης και του Μεγάλου & του Μικρού Συμβουλίου έδωσε στον τελευταίο την εντολή.

ΠΥΡΑΜΙΔΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ:

ΔΟΓΗΣ
ΔΟΥΚΑΣ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ + ΜΕΓΑΛΟ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ
ΦΕΟΥΔΑΡΧΕΣ
ΜΙΚΡΟΙ ΓΑΙΟΚΤΗΜΟΝΕΣ
ΕΛΕΥΘΕΡΟΙ ΚΑΛΛΙΕΡΓΗΤΕΣ
ΔΟΥΛΟΠΑΡΟΙΚΟΙ (ΒΙΛΑΝΟΙ – ΑΝΗΚΟΥΝ ΣΤΟΥΣ ΦΕΟΥΔΑΡΧΕΣ)
ΔΟΥΛΟΙ (ΑΝΗΚΟΥΝ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ)