ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ «ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ» Ενότητες 1-3/ Κείμενο - Μετάφραση

ΕΝΟΤΗΤΑ 1^Η

ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Επειδή, λοιπόν, η αρετή είναι δυο ειδών, διανοητική

Οὔσης δὴ τῆς ἀρετῆς διττῆς, τῆς μὲν διανοητικῆς

και ηθική, η μεν διανοητική στο μεγαλύτερο μέρος

τῆς δὲ ἠθικῆς, ἡ μὲν διανοητικὴ τὸ πλεῖον

και την προέλευση και την αύξησή της τη στηρίζει στη διδασκαλία,

καὶ τὴν γένεσιν καὶ τὴν αὔξησιν ἔχει ἐκ διδασκαλίας,

γι αυτό έχει ανάγκη από την εμπειρία και το χρόνο· η δε ηθική

διόπερ δεῖται ἐμπειρίας καὶ χρόνου, ἡ δ᾽ ἠθικὴ

έχει την προέλευσή της στον εθισμό, από τον οποίο πήρε

περιγίνεται ἐξ ἔθους, ὅθεν ἔσχηκε

και το όνομά της που λίγο διαφέρει από το έθος.

καὶ τοὔνομα μικρὸν παρεκκλῖνον ἀπὸ τοῦ ἔθους.

Από αυτό γίνεται φανερό ότι καμιά από τις ηθικές αρετές

ἐξ οὗ καὶ δῆλον ὅτι οὐδεμία τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν

δεν είναι έμφυτη σ’ εμάς· διότι τίποτα απ’ όσα είναι έτσι από τη φύση

φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται· οὐθὲν γὰρ τῶν φύσει ὄντων

δεν μπορεί να αποκτήσει διαφορετικές συνήθειες, όπως για παράδειγμα

ἄλλως ἐθίζεται, οἷον

η πέτρα που από τη φύση της πέφτει προς τα κάτω

ὁ λίθος φύσει φερόμενος κάτω

δεν μπορεί να συνηθίσει να κινείται προς τα πάνω,

οὐκ ἂν ἐθισθείη φέρεσθαι ἄνω,

ακόμα κι αν ρίχνοντάς την κάποιος προς τα πάνω αμέτρητες φορές

οὐδ᾽ ἂν ῥιπτῶν τις αὐτὸν ἄνω μυριάκις

προσπαθεί να τη συνηθίσει σ’ αυτό· ούτε η φλόγα προς τα κάτω

ἐθίζῃ, οὐδὲ τὸ πῦρ κάτω,

(μπορεί να αποκτήσει τη συνήθεια να κινείται)

ούτε τίποτα άλλο που από τη φύση του συμπεριφέρεται με άλλο τρόπο

οὐδ᾽ ἄλλο οὐδὲν τῶν πεφυκότων ἄλλως

είναι δυνατόν να αποκτήσει διαφορετικές συνήθειες.

ἂν ἐθισθείη ἄλλως.

Οι αρετές, λοιπόν, δε γεννιούνται μέσα μας, ούτε σύμφωνα με τη φύση

οὔτ᾽ αἱ ἀρεταί ἄρα ἐγγίνονται, φύσει

ούτε αντίθετα σ’ αυτή, αλλά εμείς είμαστε γεννημένοι

οὔτε παρὰ φύσιν ἀλλὰ πεφυκόσι μὲν ἡμῖν

με την ικανότητα να δεχόμαστε αυτές και να τελειοποιούμαστε σ’ αυτές

δέξασθαι αὐτάς, τελειουμένοις δὲ

με τον εθισμό.

διὰ τοῦ ἔθους.

ΕΝΟΤΗΤΑ 2^Η

ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Ακόμα δε όσες ιδιότητες έχουμε από τη φύση

Ἔτι ὅσα μὲν ἡμῖν παραγίνεται φύσει,

πρώτα τις παίρνουμε ως δυνατότητες

πρότερον κομιζόμεθα τὰς δυνάμεις τούτων,

και ύστερα τις καθιστούμε ενέργειες

ὕστερον δὲ τὰς ἐνεργείας ἀποδίδομεν

(πράγμα το οποίο είναι φανερό στην περίπτωση των αισθήσεων)·

(ὅπερ δῆλον ἐπὶ τῶν αἰσθήσεων ·

διότι δεν αποκτήσαμε τις αντίστοιχες αισθήσεις επειδή είδαμε πολλές φορές

οὐ γὰρ ἐλάβομεν τὰς αἰσθήσεις, ἐκ τοῦ πολλάκις ἰδεῖν

ή ακούσαμε πολλές φορές, αλλά αντιστρόφως, πρώτα είχαμε τις αισθήσεις

ἢ ἀκοῦσαι πολλάκις ἀλλ᾽ ἀνάπαλιν ἔχοντες

και μετά τις χρησιμοποιήσαμε.

ἐχρησάμεθα, οὐ χρησάμενοι ἔσχομεν)·

Τις αρετές όμως τις αποκτούμε αφού πρώτα τις ασκήσουμε,

τὰς δ᾽ ἀρετὰς λαμβάνομεν πρότερον ἐνεργήσαντες,

όπως βέβαια συμβαίνει και στις άλλες τέχνες· διότι όσα πρέπει να μάθουμε να κάνουμε

ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τεχνῶν· ἃ γὰρ δεῖ μαθόντας ποιεῖν,

τα μαθαίνουμε κάνοντάς τα,

ταῦτα ποιοῦντες μανθάνομεν,

όπως για παράδειγμα γίνεται κανείς οικοδόμος με το να οικοδομεί

οἷον γίνονται οἰκοδόμοι οἰκοδομοῦντες

και κιθαριστής με το να παίζει κιθάρα.

καὶ κιθαρισταί κιθαρίζοντες·

Με τον ίδιο τρόπο γινόμαστε δίκαιοι κάνοντας δίκαιες πράξεις,

οὕτω δὴ δίκαιοι γινόμεθα καὶ τὰ μὲν δίκαια πράττοντες,

σώφρονες με το να επιτελούμε σώφρονα έργα

σώφρονες δὲ τὰ σώφρονα,

και ανδρείοι με το να κάνουμε ανδραγαθήματα.

ἀνδρεῖοι δ᾽ τὰ ἀνδρεῖα.

ΕΝΟΤΗΤΑ 3^Η

ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

Τα παραπάνω τα επιβεβαιώνει και αυτό που συμβαίνει στα κράτη•

Μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν·

οι νομοθέτες δηλαδή να κάνουν τους πολίτες καλούς με τον εθισμό,

οἱ γὰρ νομοθέται ποιοῦσιν τοὺς πολίτας ἀγαθούς ἐθίζοντες,

και αυτή είναι η επιτυχία κάθε νομοθέτη,

καὶ τοῦτ᾽ ἐστίν τὸ μὲν βούλημα παντὸς νομοθέτου ,

ενώ όσοι δεν το κάνουν αυτό σωστά δεν πετυχαίνουν αυτό που επιδιώκουν•

ὅσοι δὲ μὴ ποιοῦσιν αὐτὸ εὖ ἁμαρτάνουσιν,

σ’ αυτό εξάλλου διαφέρει και το ένα πολίτευμα από το άλλο, το καλό πολίτευμα

τούτῳ καὶ διαφέρει πολιτεία πολιτείας ἀγαθὴ

από το λιγότερο καλό πολίτευμα.

φαύλης.

Ακόμα κάθε αρετή και γεννιέται και φθείρεται για τους ίδιους λόγους

Ἔτι πᾶσα ἀρετὴ καὶ γίνεται καὶ φθείρεται ἐκ τῶν αὐτῶν

και με τα ίδια μέσα – το ίδιο και κάθε τέχνη•

καὶ διὰ τῶν αὐτῶν, ὁμοίως δὲ καὶ τέχνη·

γιατί παίζοντας κιθάρα γίνονται και οι καλοί και κακοί κιθαριστές•

ἐκ γὰρ τοῦ κιθαρίζειν γίνονται καὶ οἱ ἀγαθοὶ καὶ κακοὶ κιθαρισταί.

και με τον ανάλογο τρόπο και οι οικοδόμοι και όλοι οι άλλοι τεχνίτες.

ἀνάλογον δὲ καὶ οἰκοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντες·

Δηλαδή χτίζοντας με καλό τρόπο σπίτια θα γίνουν καλοί οικοδόμοι,

ἐκ τοῦ εὖ οἰκοδομεῖν μὲν γὰρ ἔσονται ἀγαθοὶ οἰκοδόμοι,

όμως χτίζοντας με κακό τρόπο, κακοί. Γιατί, αν δε συνέβαιναν έτσι τα πράγματα

ἐκ δὲ τοῦ κακῶς κακοί. εἰ γὰρ μὴ οὕτως εἶχεν,

καθόλου δε θα χρειαζόταν ο άνθρωπος που θα δίδασκε, αλλά όλοι οι τεχνίτες

οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντος, αλλά πάντες

θα ήταν από τη γέννησή τους καλοί η κακοί.

αν εγίγνοντο αγαθοί ή κακοί.

Η ΕΥΔΑΙΜΟΝΙΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

«Το ανθρώπινο αγαθό πρέπει να έχει δύο χαρακτηριστικά. Πρέπει να είναι τελικό (τέλειον), κάτι που επιλέγεται πάντοτε προς χάρη του εαυτού του και ποτέ ως μέσο για την επιδίωξη άλλου σκοπού. Επίσης πρέπει να είναι αὔταρκες, κάτι που από μόνο του καθιστά τη ζωή άξια επιλογής. Και τα δύο αυτά γνωρίσματα χαρακτηρίζουν την ευδαιμονία. Απομένει όμως να ρωτήσουμε τι είναι η ευδαιμονία. Ο Αριστοτέλης για να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα εισάγει την πλατωνική έννοια του έργου ή της λειτουργίας. Ουσιαστικά θέτει το ερώτημα, ποιο είδος ζωής παρέχει στον άνθρωπο τη μεγαλύτερη ικανοποίηση, αλλά, για να βρει την απάντηση, θεωρεί αναγκαίο να ρωτήσει ποια είναι η χαρακτηριστική λειτουργία του ανθρώπου. Το ερώτημα αυτό το δανείζεται από τις τέχνες, αλλά εκεί η απάντηση είναι απλή. Δεν είναι δύσκολο να διαπιστωθεί ότι η λειτουργία ενός αυλητού είναι να παίζει τον αυλό ή ότι η λειτουργία ενός πέλεκυ είναι να κόβει. Ακόμη και στα μέρη ενός ζωντανού σώματος -το μάτι ή το χέρι- εύκολα διακρίνεται ο προορισμός τους. Αντίθετα, δεν είναι εύκολο να λεχθεί ποιο είναι το έργο του ανθρώπου. Για να απαντήσει στο ερώτημα ο Αριστοτέλης εξετάζει ποιο έργο μπορεί να επιτελέσει μόνον ο άνθρωπος. Η αύξηση και η αναπαραγωγή είναι κοινή σε ανθρώπους, ζώα και φυτά, η αίσθηση είναι κοινή σε ανθρώπους και ζώα· επομένως, καμιά από αυτές τις λειτουργίες δεν μπορεί να χαρακτηρίζει ειδικά τον άνθρωπο. Αλλά, όπως διδαχθήκαμε στο Περί ψυχής σχετικά με τον άνθρωπο, σε αυτές τις λειτουργίες προστίθεται μια ανώτερη λειτουργία, που ο Αριστοτέλης την ονομάζει εδώ το λόγον ἔχον, "αυτό που έχει ορισμένο σχέδιο ή κανόνα". Σε αυτή τη δύναμη περιλαμβάνονται δύο υπολειτουργίες, μία που κατανοεί το σχέδιο και μία που το υπακούει. Η ζωή αυτής της λειτουργίας πρέπει να είναι η ευδαιμονία. Δεύτερον, η λειτουργία πρέπει να είναι ενέργεια και απλώς δύναμη. Τρίτον, πρέπει να είναι σύμφωνη με την αρετή ή, αν υπάρχουν περισσότερες αρετές, με την καλύτερη και τελειότερη από αυτές. Τέταρτον, πρέπει να εκδηλώνεται όχι μόνο για σύντομες χρονικές περιόδους, αλλά για ολόκληρη τη ζωή.»

[W.D. Ross, Αριστοτέλης, Μ.Ι.Ε.Τ.: Αθήνα ²1993, σ.271-272]

 Ο Αριστοτέλης περί ευδαιμονίας, αρετής, προαίρεσης (=ελεύθερης επιλογής) και ευθύνης (με αναφορά στα Ηθικά Νικομάχεια, αποσπάσματα του σχολικού βιβλίου: Φιλοσοφικός Λόγος)

Μνημόνιο  για ένα σεμινάριο φιλολόγων,

το οποίο οργάνωσαν οι Σύμβουλοι Φιλολόγων Μπέλλα Ζωή και Δαμάσκος  Παναγιώτης (Αμπελόκηποι, 25-1-2005).

Προοίμιο :

Ότι η ευδαιμονία αποτελεί επιδίωξη του ανθρώπου σύμφωνα με σχεδόν όλο τον  αρχαιοελληνικό στοχασμό είναι πολύ γνωστό. Ενδεικτικά σημειώνουμε την άποψη ενός από τους Προσωκρατικούς, του Δημόκριτου: «Ευδαιμονίη  ψυχής έργον….ουκ εν βοσκήμασιν οικεί ουδέ εν χρυσώ· ψυχή οικητήριον δαίμονος»[1] (=Η ευδαιμονία είναι έργο, απόκτημα της ψυχής του ανθρώπου….η ευδαιμονία δεν κατοικεί στα κοπάδια ζώων, δεν αγοράζεται με χρυσάφι. Η ψυχή είναι η κατοικία της ευδαιμονίας). Και είναι προφανές ότι η επιδίωξη  ευδαιμονίας και η επιλογή δρόμου αναζήτησης αποτελεί   κύριο κεφάλαιο της Φιλοσοφίας  Ζωής των ανθρώπων και συνοδεύεται από:

Αντιλήψεις για τη ζωή και την κοινωνία του Ανθρώπου.

Επιλογή τρόπου ζωής και συμπεριφοράς προς το συνάνθρωπο.

Αποδοχή σκοπών ζωής και κανόνων δράσης, ώστε να επιτυγχάνεται και ευδαιμονία.

          1. Όσο γνωρίζουμε ο Αριστοτέλης πρώτος προσπάθησε συστηματικά να αναλύσει το πώς ορίζεται η ευδαιμονία και πώς επιδιώκεται με την ανθρώπινη δραστηριότητα (ήθος, ηθική)[2]. Στην προσπάθεια αυτή αφιέρωσε τρία συγγράμματα:         

     Ηθικά Νικομάχεια, Ηθικά Ευδήμεια, Μεγάλα  Ηθικά[3].

Σύνδεση της ευδαιμονίας με όλες τις πνευματικές δραστηριότητες του ανθρώπου (γνωσιακή, ηθική, απορία μεταφυσική, θαυμασμό για ό,τι ωραίο) διακρίνουμε πρώτη φορά στο πολυσχιδές έργο του Δημόκριτου[4].  Αλλά  ο Αριστοτέλης επιχείρησε  συστηματικά να συνδέσει την ευδαιμονία του ανθρώπου  με την ηθική αντίληψη και δράση του γράφοντας τα τρία έργα που προσημειώσαμε. Και διατύπωσε σχετικό ορισμό στο τέλος του πρώτου βιβλίου των Ηθικών Νικομαχείων γράφοντας:

« Η ευδαιμονία εστί ψυχής ενέργειά τις  κατ’ αρετήν τελείαν»[5] (=«Η ευδαιμονία είναι μια ευχάριστη ψυχική κατάσταση που προκύπτει από τη  δραστηριότητα της ψυχής, εφόσον αυτή η δραστηριότητα είναι σύμφωνη με την τέλεια αρετή» .

 άρα «περί αρετής  επισκεπτέον» (=άρα, σκόπιμο είναι  ή αναγκαίο να επισκοπήσουμε, να ερευνήσουμε τη σημαίνει αρετή) . Και συνεχίζει με ανάλυση της έννοιας αυτής,

2. Από το σημείο αυτό νομίζω ότι η διδακτική πράξη και η αντίστοιχη μαθησιακή διαδικασία  μπορεί να είναι πιο αποδοτική, αν ακολουθήσουμε τη λογική πορεία των αριστοτελικών ορισμών. Συγκεκριμένα, ο ίδιος ο Αριστοτέλης, θαυμαστής του Σωκράτη για τη συνήθειά του να οδηγεί τους συνομιλητές του στον ορισμό των εννοιών έγραψε σε άλλο σημείο:

«Έστιν άρα η αρετή έξις προαιρετική, εν μεσότητι ούσα τη προς ημάς, ωρισμένη λόγω» ( 10^η ενότητα στο σχολικό βιβλίο )[6]  =   «Είναι λοιπόν η αρετή η παγιωμένη διάθεση ή ο σταθερός προσανατολισμός του νου, που αποφασίζει ελεύθερα τις επιλογές των πράξεων και των αισθημάτων μας‧ ουσιαστικά συνίσταται στην αναζήτηση του μέσου δρόμου δράσης σε σχέση με μας,  όπως δηλαδή μπορεί να αποφασίσει ο συνετός άνθρωπος.  Αυτόματα ή αυθόρμητα ο προσεκτικός αναγνώστης (ο δάσκαλος και το ακροατήριό του) αναζητεί τους ορισμούς των κρίκων που συνθέτουν αυτόν τον προσεγμένο  ή βασικό ορισμό ( έξις, προαιρετική, μεσότης, προς ημάς , λόγω ωρισμένη «υπό φρονίμου»).

·        « Η ηθική (του ανθρώπου) εξ έθους περιγίγνεται , όθεν και το όνομα…..(ετυμολογική συγγένεια)…=Η ηθική αντίληψη του ανθρώπου διαμορφώνεται με τη συνήθεια, από όπου παράγεται και η λέξη (ηθική από τη συν-ήθεια, το ήθος)   Ουδεμία των ηθικών αρετών φύσει ημίν εγγίγνεται  (αλλά εξ έθους περιγίγνεται) = καμιά ηθική αρετή δεν την έχουμε έμφυτη, δοσμένη από τη φύση, αλλά διαμορφώνεται στον άνθρωπο με τη συνήθεια, με την επανάληψη τέτοιας συμπεριφοράς.. [Από τα Ηθικά Νικομάχεια: Β.1.1-3 ή1103 α 16-20]  (Ενότητα 1^η του σχολικού βιβλίου).

·        « Οι νομοθέται τους πολίτας εθίζοντες ποιούσιν αγαθούς» = Οι  νομοθέτες προσπαθούν να κάνουν τους πολίτες αγαθούς (ενάρετους) με τη συνήθεια, τον εθισμό.  (Ηθ. Νικ. Β.1.5-7 ή 1103 b 3-4) (ενότητα 3^η).

·        «Η  του ανθρώπου αρετή είη αν η έξις αφ’ ης  αγαθός άνθρωπος γίγνεται» = Αρετή του ανθρώπου  μπορεί να είναι η επαναλαμβανόμενη καλή συνήθεια με την οποία ο άνθρωπος γίνεται αγαθός, ενάρετος. (Ηθ. Νικ. Β.6.3 ή 1107 a 23-24) (ενότητα 6^η).

·        «Σημείον δει  ποιείσθαι των έξεων την επιγιγνομένην ηδονήν ή λύπην τοις έργοις….» = Κριτήριο των επαναλαμβανομένων συνηθειών (των έξεων) πρέπει να θεωρούμε τη χαρά ή τη λύπη  που προκύπτει  από τις πράξεις μας. (Ηθ. Νικ. Β.3.1-2 ή 1104 a  4-5) (ενότητα 5^η).

·        «Εκ των ομοίων ενεργειών αι έξεις γίγνονται» = Οι έξεις, παγιωμένες συνήθειες (ακαταμάχητες) διαμορφώνονται με την επανάληψη όμοιων ενεργειών (συμπεριφορών). (Ηθ. Νικ. Β.1.7-8 ή 1103 b 21-22) (ενότητα 4^η).

·        «Η αρετή πάσης τέχνης ακριβεστέρα και αμείνων…..του μέσου αν είη στοχαστική. Λέγω δε την ηθικήν (αρετήν), αύτη γαρ περί πάθη και πράξεις» =   Η αρετή είναι πιο ακριβής και πιο καλοπροαίρετη  από κάθε τέχνη….(γι’ αυτό) μπορεί να είναι και στοχαστική του μέσου. Και  εννοώ την ηθική (αρετή που αναφέρεται στις σχέσεις μας με τους συνανθρώπους), γιατί αυτή ανάγεται στα πάθη των ανθρώπων και στα αντίστοιχες πράξεις τους (που ωφελούν ή βλάπτουν τους συνανθρώπους).  (Ηθ. Νικ. Β.6.9-10 ή 1106 b  14-16) (ενότητα 8^η).

·        «Η αρετή περί πάθη και πράξεις εστί….το μέσον επαινείται και κατορθούται· ταύτα δε άμφω της αρετής. Μεσότης, άρα, η αρετή στοχαστική ούσα του μέσου» =Η αρετή (λοιπόν) αναφέρεται τα πάθη των ανθρώπων και στις πράξεις τους….όπου ο μέσος  δρόμος επαινείται και κρίνεται επιτυχία, κατόρθωμα. Αυτά είναι τα δυο γνωρίσματα της αρετής. Άρα η αρετή είναι κάποια μέση πορεία και γι’ αυτό στοχάζεται σταθερά πού βρίσκεται ο μέσος  ή μεσαίος δρόμος. (Ηθ. Νικ. Β.6.12-13 ή 1106 a 24-28) (ενότητα 9^η).

·        Το μέσον προς ημάς, ο μήτε πλεονάζει μητε ελλείπει, τούτο δε ουχ εν ουδέ ταυτόν πάσιν….πας δε επιστήμων την υπερβολήν και την έλλειψιν φεύγει , το δε μέσον ζητεί και τούθ’ αιρείται». = Το μέσο (η μέση οδός) νοείται σε σχέση με μας που το επιλέγουμε κα νοείται ως κατάσταση όπου δεν πλεονάζει κάτι  ούτε υπολείπεται. Αυτό το μέσον δεν είναι ούτε ένα ούτε το ίδιο για όλους….και κάθε συνετός αποφεύγει την υπερβολή και την έλλειψη, αναζητεί το μέσο δρόμο και αυτόν επιλέγει. (Ηθ. Νικ. Β.6.4-8 ή 1106 a 31-33) (ενότητα 7^η).

·        Έστιν, άρα, η αρετή έξις προαιρετική εν μεσότητι ουσα τη προς ημάς, ωρισμένη λόγω και ω αν ο φρόνιμος ορίσειεν…..Ειδώς προαιρούμενος, βεβαίως και αμετακινήτως»= «Είναι λοιπόν η αρετή η παγιωμένη διάθεση ή ο σταθερός προσανατολισμός του νου, που αποφασίζει ελεύθερα τις επιλογές των πράξεων και των αισθημάτων μας‧ ουσιαστικά συνίσταται στην αναζήτηση του μέσου δρόμου δράσης σε σχέση με μας,  όπως δηλαδή μπορεί να αποφασίσει ο συνετός άνθρωπος…..Ο φρόνιμος συνειδητά επιλέγει τη μέση οδό και σ’ αυτήν πορεύεται με σταθερότητα και δίχως παρεκκλίσεις.». (Ηθ. Νικ. Β.6.14-16 ή 1106 a 1-2) (ενότητα 10^η).

·        Αλλά, για να  γίνει η αρετή  (από προαίρεση πράξη), είναι ανάγκη ο άνθρωπος να μάθει κάποιο τρόπο πράξης. Ο Αριστοτέλης προσθέτει σχετικά: «Α δει μαθόντας ποιείν ταύτα ποιούντες μανθάνομεν» = Αυτά λοιπόν που οφείλουμε να πράττουμε αφού τα μάθουμε, αυτά τα μαθαίνουμε πράττοντες (με διαρκή άσκηση σ’ αυτά). (Ηθ. Νικ. Β.1.4 ή 1103 a 33-34) (ενότητα 2^η).

·        Και επειδή η μάθηση  είναι θέμα παιδείας, θυμάται ο Αριστοτέλης ένα σχετικό ορισμό  από τη μαθητεία του στον Πλάτωνα ή από τη μελέτη κάποιου πλατωνικού διαλόγου. Γράφει λοιπόν (στην 5^η  ενότητα): «Περί ηδονάς και λύπας εστίν η ηθική αρετή…..Διό δει ήχθαι  πως εκ νέων , ως ο Πλάτων φησίν, ώστε χαίρειν τε και λυπείσθαι οις δει· η γαρ ορθή παιδεία  αύτη εστίν». = Η ηθική αρετή των ανθρώπων αναφέρεται στις χαρές και στις πίκρες που νιώθουν  από τη δράση τους…Γι’ αυτό είναι ανάγκη να έχει κανείς οδηγηθεί  σε άσκηση  αρετής από τα νιάτα του, όπως έχει γράψει  ο Πλάτων, ώστε να χαίρεται ή να λυπάται με δραστηριότητα που προκαλεί χαρά ή λύπη.  Και αυτό είναι το νόημα της ορθής παιδείας. (Ηθ. Νικ. Β.3.1-2 ή 1104 a 5) (ενότητα 5^η).

3. Απογραφή των περί αρετής επισημάνσεων (στις 10 ενότητες) και καταγραφή εκκρεμοτήτων.

 Από όσα καταγράψαμε νομίζω ότι έχουμε ένα κύκλο ορισμών αλυσιδωτά διευκρινιστικών, αλλά παραμένουν κάποιες εκκρεμότητες: τι σημαίνουν οι όροι:

Αγαθός, λόγος, φρόνιμος, (και φρόνησις), τι εστί  προαίρεσις και ποιος ο πλατωνικός  ορισμός παιδείας (τον οποίον ο Αριστοτέλης υπαινίσσεται στην 5^η ενότητα).

Με   την ίδια σειρά:

Στα Πολιτικά ο Αριστοτέλης αρχίζει το κεφάλαιο περί Παιδείας με την παρατήρηση: « δια τριών γίγνονται οι άνθρωποι αγαθοί και σπουδαίοι· έστι δε ταύτα τα τρία: φύσις έθος, λόγος[7]» = Τρεις παράγοντες συμβάλλουν  στο να γίνονται οι άνθρωποι αγαθοί και σπουδαίοι. Και  είναι αυτοί οι παράγοντες: η φυσική προδιάθεση, οι εθισμοί, η λογική ικανότητα του ανθρώπου.. Αναλύοντας στη συνέχεια τους σκοπούς χαρακτηρίζει κυριότατον την καλλιέργεια του λόγου, με τούτο το σκεπτικό: «δια τον λόγον  οι  άνθρωποι δύνανται πράττειν και εναντία τοις εθισμοίς και τη φύσει, εάν πεισθώσιν άλλως έχειν βέλτιον» [8] =  γιατί με τη λογική ικανότητά τους οι άνθρωποι κατορθώνουν να πράττουν έργα αντίθετα προς τους εθισμούς και τις φυσικές ορμές τους, αν πειστούν ότι κάποια άλλη πορεία είναι πιο σωστή.

          Στο Γ΄βιβλίο των Ηθικών Νικομαχείων (§1144 b 26-27) διευκρινίζει:  «έστι γαρ  (αρετή) ου μόνον η κατά τον ορθόν λόγον (έξις) αλλ’ η μετά του ορθού λόγου έξις αρετή (εστί)». «Ορθός δε λόγος περί των τοιούτων η φρόνησις» = Αρετή δεν είναι απλά η έξη (σταθερή συνήθεια) που διαμορφώθηκε με τον ορθό  λόγο, αλλά είναι αρετή  η σταθερή έξη που συμπορεύεται μόνιμα με τον ορθό λόγο.  Και  ορθός λόγος για τέτοια θέματα (ηθικής τάξης ) είναι η φρόνηση.  

          Για την έννοια της φρόνησεως  έχουμε μια ωραία ανάλυση από το Δημόκριτο (ο οποίος έζησε στα Άβδηρα,  ως το 370 π.Χ.). Γνωρίζουμε  ότι  έγραψε: «Τριτογένεια η Αθηνά…. φρόνησις νομίζεται. Γίγνεται δε εκ του φρονείν τρία ταύτα: βουλεύεσθαι καλώς (ευ λογίζεσθαι), λέγειν αναμαρτήτως (ευ λέγειν) και πράττειν α δει»[9] = Τριτογένεια λέγεται η Αθηνά…..και θεωρείται ενσάρκωση της φρόνησης.  Η δε φρόνηση εκφράζεται με τρεις (συμπληρωματικές) δυνατότητες:

-         Να σκεπτόμαστε σωστά

-         Να διατυπώνουμε τη σκέψη μας άψογα

-         Να πράττουμε αυτά που κρίνονται από τους άλλους σωστά, άρα ευεργετικά.

4. Επίλογος μετάβασης σε άλλο επίπεδο λογισμών:

Υπολείπεται κάποια διευκρίνιση (ορισμός) για την έννοια της προαίρεσης: Τι σχέση έχει με  τη βούληση, ελεύθερη επιλογή;

Ποια τα όρια λειτουργίας της ή εμβέλειάς της ,

Ποια η σχέση της με το λογικό του ανθρώπου.

Αντιγράφουμε λοιπόν από το Γ΄  βιβλίο των Ηθικών Νικομαχείων (Γ 2.9.ή   1111b 26-29  και Γ.2.17 ή 1112 b 16-17)

«Η βούλησις (ημών) του τέλους εστί μάλλον,  η δε προαίρεσις των προς το τέλος ….όλως δε έοικεν η προαίρεσις περί τα εφ’ ημίν είναι». = Η βούλησή μας (ή η επιθυμία μας) εκφράζει μάλλον έναν τελικό σκοπό, ενώ η προαίρεσή μας επιλέγει τα μέσα  που θεωρούμε χρήσιμα για την επίτευξη του σκοπού ….και μάλλον η προαίρεσή μας βασίζεται σε ό,τι μπορούμε εμείς να πραγματοποιήσουμε, ό,τι κρίνουμε ότι είναι μέσα στα όριά μας..

Και λίγους στίχους παρακάτω (Γ.2.17 ή 1112 a 16-17) διαβάζουμε:… «η προαίρεσις μετά λόγου και διανοίας, υποσημαίνειν δε έοικεν και το όνομα ως ον προ ετέρων αιρετόν» =  Η προαίρεσή μας συνοδεύεται από λογική και περίσκεψη, όπως φαίνεται να υποδηλώνει και ο όρος που χρησιμοποιούμε: αιρετό ονομάζουμε κάτι που το προτιμάμε συγκρίνοντας το με κάτι άλλο, άρα ύστερα από ενέργεια λογική και σκέψη.

          Ήδη όμως έχει αγγίξει το κυριότερο ζήτημα της ανθρώπινης ύπαρξης και δράσης, αυτό της Ελευθερίας της Συνείδησης του Ανθρώπου και της συνακόλουθης ευθύνης του. Τέτοιο ζήτημα δεν είχε ακόμη διατυπωθεί διακριτό από τους φιλοσόφους. Με σαφήνεια το έθεσαν, μια γενιά αργότερα από τον Αριστοτέλη, οι Στωικοί[10], ενώ είναι πιθανό ότι το είχε αγγίξει παλαιότερα ως πρόβλημα ο Δημοκριτος[11].

---

[1] H. Diels- W. Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, 68B170, 251.

Περισσότερα  στοιχεία στο άρθρο Φιλοσοφία της Ζωής κατά το Δημόκριτο, σύμφωνα με τα σωζόμενα αποσπάσματα από τον πλούσιο στοχασμό του (στο Διαδίκτυο, www.voros.gr

[2] Στο σχολικό  βιβλίο σύντομες πληροφορίες για τους νέους έχει γράψει ο Δημ.  Λυπουρλής (στο Αρχαία Ελληνικά: Φιλοσοφικός Λόγος, για την Γ΄τάξη  Λυκείου, Θεωρητική κατεύθυνση, σελ. 151-153) .

[3] Διάφοροι άλλοι στοχαστές και σε διάφορες εποχές, πριν και μετά, έχουν προσεγγίσει διαφορετικά και με όρους διαφορετικούς  το θέμα της ευδαιμονίας. Ενδεικτικά θυμίζω: Ο Σοφοκλής στην Αντιγόνη (στους τελευταίους στίχους, κατά την έξοδο του χορού από την ορχήστρα, έχει γράψει: «πολλώ το φρονείν ευδαιμονίας πρώτον υπάρχει….» =πολύ πριν από την ευδαιμονία είναι ανάγκη να υπάρχει στην άνθρωπο η φρόνηση (για να αποκτηθεί με τη φρόνηση η ευδαιμονία) . Σε ένα  από τα σωζόμενα αποσπάσματα  από  έργο του Ευριπίδη (G. Nauck, Fragmenta Tragicorum Graecorum, Euripides, fr. 910) διαβάζουμε:  «΄Ολβιος όστις της ιστορίης έσχε μάθησιν….» = Καλότυχος όποιος έμαθε ιστορία, όποιος απόκτησε γνώση για τον κόσμο (Ο όρος ιστορία παράγεται από τη ρίζα του ρήματος οίδα= γνωρίζω ∙  προστακτική του οίδα:  ίσθι, ίστω…, από  όπου ιστορία = γνώση γενικά.  

[4] Σχετική παραπομπή στη σημ. 1

[5] Ηθικά Νικομάχεια, Α, 8, 1 (1102a 5-6) . Οι δυο μορφές παραπομπής αναφέρονται σε διαφορετικές εκδόσεις, παλαιότερη και νεότερη.

[6] Ηθικά Νικομάχεια, Β 6,  14-16  ή 1106 a1-2.

[7] Πολιτικά, 1332 a 39-40.

[8]  ο.π. 1332, 6-7 .

[9] H. Diels- Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, 68 B 2.

[10] A.A. Long, Η Ελληνιστική Φιλοσοφία (μετ. Στυλ. Δημόπουλος- Μυρτώ Δραγώνα-, Μ.Ι.Ε.Τ. 1987), σελ. 101-108, 168-72, 268-69).

Για το θέμα αυτό έχουμε από τότε και ως σήμερα πλούσια βιβλιογραφία. Στην ελληνική βιβλιογραφία  νομίζω πως το σαφέστερο κείμενο είναι ένα εκτενές «Περί Ελευθερίας»  κεφάλαιο στο βιβλίο του Ε. Π. Παπανούτσου Φιλοσοφία και Παιδεία (1957).

[11] F. K. Voros, «Das Problem der Willensfreiheit bei Democrit», περιοδικό “Das Altertum”(τ. του 1974) του τότε Ανατολικού Βερολίνου.

ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ

Ὁ δὲ ἡμέρας τε ἐσπείσατο ἐν αἷς εἰκὸς ἦν κομισθῆναι, καὶ τὴν γῆν οὐκ



ἔτεμνεν. Ἐλθόντες δὲ οἱ [Πλαταιῆς] πρέσβεις ὡς τοὺς ᾿Αθηναίους καὶ



βουλευσάμενοι μετ' αὐτῶν πάλιν ἦλθον ἀπαγγέλλοντες τοῖς ἐν τῇ



πόλει τοιάδε· 'οὔτ' ἐν τῷ πρὸ τοῦ χρόνῳ, ὦ ἄνδρες Πλαταιῆς, ἀφ' οὗ



ξύμμαχοι ἐγενόμεθα, ᾿Αθηναῖοί φασιν ἐν οὐδενὶ ὑμᾶς προέσθαι



ἀδικουμένους οὔτε νῦν περιόψεσθαι, βοηθήσειν δὲ κατὰ δύναμιν.



Ἐπισκήπτουσί τε ὑμῖν πρὸς τῶν ὅρκων οὓς οἱ πατέρες ὤμοσαν μηδὲν



νεωτερίζειν περὶ τὴν ξυμμαχίαν.' [74] Τοιαῦτα τῶν πρέσβεων



ἀπαγγειλάντων οἱ Πλαταιῆς ἐβουλεύσαντο ᾿Αθηναίους μὴ προδιδόναι,



ἀλλ' ἀνέχεσθαι καὶ γῆν τεμνομένην, εἰ δεῖ, ὁρῶντας καὶ ἄλλο



πάσχοντας ὅ,τι ἂν ξυμβαίνῃ· ἐξελθεῖν τε μηδένα ἔτι, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ



τείχους ἀποκρίνασθαι ὅτι ἀδύνατα σφίσι ποιεῖν ἐστὶν ἃ Λακεδαιμόνιοι



προκαλοῦνται.

ΘΟΥΚΥΔΙΔΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ

Ὁ δὲ ἡμέρας τε ἐσπείσατο ἐν αἷς εἰκὸς ἦν κομισθῆναι, καὶ τὴν γῆν οὐκ



ἔτεμνεν. Ἐλθόντες δὲ οἱ [Πλαταιῆς] πρέσβεις ὡς τοὺς ᾿Αθηναίους καὶ



βουλευσάμενοι μετ' αὐτῶν πάλιν ἦλθον ἀπαγγέλλοντες τοῖς ἐν τῇ



πόλει τοιάδε· 'οὔτ' ἐν τῷ πρὸ τοῦ χρόνῳ, ὦ ἄνδρες Πλαταιῆς, ἀφ' οὗ



ξύμμαχοι ἐγενόμεθα, ᾿Αθηναῖοί φασιν ἐν οὐδενὶ ὑμᾶς προέσθαι



ἀδικουμένους οὔτε νῦν περιόψεσθαι, βοηθήσειν δὲ κατὰ δύναμιν.



Ἐπισκήπτουσί τε ὑμῖν πρὸς τῶν ὅρκων οὓς οἱ πατέρες ὤμοσαν μηδὲν



νεωτερίζειν περὶ τὴν ξυμμαχίαν.' [74] Τοιαῦτα τῶν πρέσβεων



ἀπαγγειλάντων οἱ Πλαταιῆς ἐβουλεύσαντο ᾿Αθηναίους μὴ προδιδόναι,



ἀλλ' ἀνέχεσθαι καὶ γῆν τεμνομένην, εἰ δεῖ, ὁρῶντας καὶ ἄλλο



πάσχοντας ὅ,τι ἂν ξυμβαίνῃ· ἐξελθεῖν τε μηδένα ἔτι, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ



τείχους ἀποκρίνασθαι ὅτι ἀδύνατα σφίσι ποιεῖν ἐστὶν ἃ Λακεδαιμόνιοι



προκαλοῦνται.

Άξιον Αγάπης

"Αγαπητοί μας φίλοι, σας καλούμε να συμπληρώσετε τη Συλλογή

«Άξιον Αγάπης»

• Βρείτε την πιο όμορφη στιγμή της ζωής σας: με το παιδάκι σας, το ανηψάκι σας, ένα παιδάκι, μια παιδική ζωγραφιά, μια παλιά φωτογραφία σας, όταν ήσασταν παιδάκι, ένα βίντεο με ένα παιδάκι, ό,τι αξίζει να αγαπηθεί και προσθέστε το στη Συλλογή "Άξιον Αγάπης".
  
• Αναρτήστε το στο blog σας, με την υπογραφή: Για το http://hamomilaki.blogspot.com/ *
• Ενημερώστε μας για να προσθέσουμε το κόσμημά σας στη Συλλογή «Άξιον Αγάπης»

 

Προσέξτε, να προστατεύσετε τα προσωπικά σας δεδομένα
Με αγάπη

Το χαμομηλάκι

Η δική μου προσφορά στη συλλογή Άξιον Αγάπης

Άξιον Αγάπης
το πλατύ παιδικό χαμόγελο,
κουβαλητής της ανθοφόρας Άνοιξης,
δώρο – αντίδωρο
στο δικό μας-μίζερα ανέξοδο-,
τυχαίο ή αμήχανο
γεμάτο οίκτο, υπομειδίαμα....

Για το http://hamomilaki.blogspot.com/ *

Hrakleios

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

ΜΑΘΗΜΑ 2^Ο

Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ( 610 – 641)

ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

α. Εξωτερικοί κίνδυνοι

οι επιπτώσεις των Αβαροσλαβικών επιδρομών στη χερσόνησο του Αίμου

¨ Στο βορειότερο τμήμα της χερσονήσου καταστρέφονται ακμαίες πόλεις.

¨ Μεγάλο τμήμα του πληθυσμού εξοντώνεται…

¨ Επανειλημμένα πολιορκείται η Θες/νίκη

Oι σκλαβηνίες

Σκλαβηνίες = νησίδες σλαβικού πληθυσμού σκορπισμένες ανάμεσα στους ντόπιους.

¨ Στο εσωτερικό της χερσονήσου του Αίμου μειώνεται ο ελληνικός πληθυσμός

¨ Διατηρείται όμως στις παράκτιες περιοχές και τις πόλεις

¨ Τέλος του 8^ου αιώνα ξεκινά η αποκατάσταση της βυζαντινής διοίκησης και της αφομοίωσης των Σλάβων.

¨ Αρχές του 7^ου αιώνα ο στρατός καλεί τον Ηράκλειο στο θρόνο. Η κατάσταση είναι κρίσιμη.

Πέρσες

¨ Ο κίνδυνος από τους Πέρσες είναι άμεσος.

¨ 613 καταλαμβάνουν τη Συρία

¨ 614 καταλαμβάνουν τα Ιεροσόλυμα και παίρνουν τον Τίμιο Σταυρό…

¨ 619 ο Ηράκλειος κάνει ειρήνη με το χαγάνο των Αβάρων.

¨ Μεταφέρονται στρατεύματα στη Μικρά Ασία.

O ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ

ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΠΕΡΣΩΝ

¨ ο πόλεμος έγινε σε ατμόσφαιρα θρησκευτικής έξαρσης («…οι εχθροί του Θεού…»)

¨ η Εκκλησία πρόσφερε ηθική και υλική υποστήριξη απεριόριστη…

¨ η εκστρατεία στρεφόταν εναντίον των πυρολατρών Περσών που κατείχαν τους Αγίους Τόπους.

¨ Στη Νινευή ο περσικός στρατός αφανίστηκε

¨ Ο Σιρόης υπογράφει ειρήνη με την οποία το βυζάντιο ανακτά όλα του τα χαμένα εδάφη

¨ Ο Ηράκλειος γίνεται θριαμβευτικά δεκτός στην Κων/πολη

¨ 630 υψώνει τον Τίμιο Σταυρό στα Ιεροσόλυμα.

β. εσωτερική αναδιοργάνωση

s o s a r a !!!!

Þ έγινε μεγάλη διοικητική μεταρρύθμιση με τη δημιουργία των θεμάτων

ΘΕΜΑΤΑ:Η ΒΑΣΗ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

Þ Αρχικά ήταν στρατιωτικές μονάδες

που μετακινούνταν σε όλη την επικράτεια.

Þ Αποκτούν μόνιμη εγκατάσταση και οι περιοχές όπου εγκαταστάθηκαν πήραν το όνομά τους και εξελίχθηκαν σε διοικητικές περιφέρειες.

Þ Ο στρατηγός ασκεί την ανώτατη στρατιωτική και πολιτική εξουσία.

Þ Τα πρώτα θέματα οργανώθηκαν στη Μ. Ασία στα μέσα του 7^ου αιώνα.

Þ επεκτάθηκαν και στη Βαλκανική

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3^Ο

3. Η ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΤΟΥ ΙΣΛΑΜ (σελ. σχολ. βιβλίου 16, 17)

α. Η προϊσλαμική Αραβία

¨ Νότια Αραβία: αγροτική κοινωνία μόνιμα εγκαταστημένη.

¨ Βόρεια Αραβία: αποκλειστικά νομάδες με φυλετική οργάνωση.

¨ Οι νομάδες εμπλέκονταν σε εμφυλίους και λεηλατούσαν τα καραβάνια

¨ Δεν αποτελούσαν απειλή για το Βυζάντιο.

Β. Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΑΒΩΝ

ΜΩΑΜΕΘ

¨ οδηγός καραβανιών από τη Μέκκα

¨ γνώριζε καλά το Χριστιανισμό και τον Ιουδαϊσμό

¨ διδάσκει νέα θρησκεία

¨ κατηγορεί τους συμπατριώτες του ως ειδωλολάτρες

¨ 622 διωγμένος από τη Μέκκα καταφεύγει στη Μεδίνα.

¨ Μέκκα Μεδίνα = Εγίρα = αφετηρία χρονολογικού συστήματος των Αράβων

¨ Στη Μεδίνα ιδρύει κοινότητα πιστών

¨ Σε 10 χρόνια

1. επιβάλλει τη διδασκαλία του

2. ενώνει τις Αραβικές φυλές

3. ενώνει πολιτικά την Αραβική χερσόνησο

ΤΖΙΧΑΝΤ = ΙΕΡΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ

¨ Ιερό βιβλίο το Κοράνιο

¨ Με το σπαθί πρέπει να διαδώσουν τη θρησκεία τους στους απίστους

¨ Έτσι εξασφαλίζουν θέση στον Παράδεισο

¨ Η πίστη τους βασικός παράγων για την εξάπλωση της θρησκείας τους

ΤΟ ΘΕΟΚΡΑΤΙΚΟ ΚΡΑΤΟΣ

¨ Πολλά στοιχεία από χριστιανισμό & Ιουδαϊσμό

¨ Το Κοράνιο καθορίζει τα καθήκοντα όλων των πολιτών

¨ Ταύτιση του Κράτους με τη θρησκευτική κοινότητα

¨ Οι δίκες από το Μουφτή ή Καδή βάσει του Κορανίου

¨ Θρησκευτική και κοσμική δικαιοσύνη ταυτίζονται

¨ Ο ανώτατος άρχοντας είναι κοσμικός & θρησκευτικός ηγέτης

Ο ΧΑΛΙΦΗΣ

¨ 632 πεθαίνει ο Μωάμεθ, τον διαδέχεται ο Χαλίφης = ο τοποτηρητής του

¨ είναι θρησκευτικό πρότυπο για τους πιστούς

¨ είναι αρχηγός του Κράτους με όλη την κοσμική εξουσία στα χέρια του

¨ υπεύθυνος για την τήρηση των εντολών του Κορανίου

4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ

ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΟΥΣ (σελ 18,19,20)

Α. Η ΑΡΑΒΙΚΗ ΕΞΑΠΛΩΣΗ

q 632 = θάνατος του Μωάμεθ

q - 640 = κατακτούν Συρία, Περσία, Παλαιστίνη, Μεσοποταμία, Αρμενία

q 646 = κατάκτηση Αιγύπτου, του σιτοβολώνα της Βυζ. Αυτοκρατορίας

q 8^ος αιώνας = Βόρεια Αφρική και μέρος της Ισπανίας

q 732 = μάχη στο Πουατιέ = αναχαιτίζονται από τους Φράγκους

ΑΙΤΙΑ ΑΡΑΒΙΚΩΝ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΩΝ

q οι Βυζαντινοί και οι Πέρσες εξαντλημένοι από τους πολέμους

q μονοφυσιτισμός = ψυχικό σχίσμα μεταξύ κέντρου & ανατολικών επαρχιών

Β. Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ &

ΟΙ ΠΟΛΙΟΡΚΙΕΣ ΤΗΣ ΚΩΝ/ΠΟΛΗΣ

q 649 = άλωση της Κωνστάντιας, πρωτεύουσας της Κύπρου

q 654 = καταλαμβάνονται Κως & Ρόδος

q στόχος του Μωαβία η Κων/πολη

q 674-678 = αποτυγχάνουν να καταλάβουν την Πόλη

q ΥΓΡΟΝ ΠΥΡ

q 685 = ταπεινωτική ειρήνη – αυξάνεται το γόητρο του Βυζαντίου

q 717 = οι Άραβες προ των τειχών της Πόλης (λέων ο Ίσαυρος) – ΥΓΡΟΝ ΠΥΡ – τέλος απειλής.

Γ. ΟΙ ΑΡΑΒΟΒΥΖΑΝΤΙΝΕΣ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΙΣ ΣΤΗ Μ. ΑΣΙΑ

& ΤΗΝ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟ

q ο πόλεμος μεταφέρεται στη Μ. Ασία

q εσωτερικές διαμάχες στο χαλιφάτο

Η κυριαρχία του Βυζαντίου στη Μεσόγειο κλονίζεται

o 821 – 823: 1) εξέγερση του Θωμά του Σλάβου

2) Άραβες καταλαμβάνουν την Κρήτη και κάνουν απόβαση στη Σικελία

o 838: ο Θεόφιλος των Αράβων = καταστροφή Αρμορίου

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ

o τερματίζεται η ελληνορωμαϊκή κυριαρχία στη Μεσόγειο

o συγκυριαρχούν Άραβες και Βυζαντινοί

o τα σύνορα του Β. υποχωρούν στη γραμμή Κρήτη – Κύπρος

& Λυκία – Κιλικία

o Μειώνεται ο πληθυσμός των νησιών και των ακτών του Αιγαίου

o Περιορίζεται το εμπόριο

o Οι μικρασιατικού πληθυσμοί υποφέρουν οικονομικά

Byzantini istoria

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1^{Ο (σελ. σχολ. βιβλίου = 11 – 13)}

^{15/09/2005 ΤΑΞΗ Β2}

1. ΟΙ ΔΙΑΔΟΧΟΙ ΤΟΥ ΙΟΥΣΤΙΝΙΑΝΟΥ ΚΑΙ Η ΚΡΙΣΗ

ΤΗΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΑΣ

α. εξωτερικά προβλήματα

üοι διάδοχοι του Ιουστινιανού αντιμετωπίζουν σοβαρά οικονομικά προβλήματα εξαιτίας των δαπανηρών πολέμων του Ιουστινιανού καθώς και επιδρομές ΣΛΑΒΩΝ – ΑΒΑΡΩΝ – ΛΟΓΓΟΒΑΡΔΩΝ & ΠΕΡΣΩΝ.

ΣΛΑΒΟΙ :

¨ αρχές 6^ου αιώνα βόρεια του Δούναβη – κάνουν επιδρομές.

¨ Δεν είχαν ενιαία πολιτική οργάνωση και εντάσσονται στη σφαίρα επιρροής των Αβάρων.

¨ Αρχές του 7^ου αιώνα = μόνιμες εγκαταστάσεις των Σλάβων στον Ελλαδικό χώρο.

ΑΒΑΡΟΙ:

¨ Νομαδικό φύλο ασιατικής καταγωγής με πολιτική & στρατιωτική οργάνωση.

¨ Τεράστιο κράτος (Τσεχία – Δούναβη)

¨ Άβαροι + Σλάβοι = επιδρομές στις ευρωπαϊκές επαρχίες της αυτοκρατορίας.

¨ Οι Άβαροι επιστρέφουν στις βάσεις τους.

ΠΕΡΣΕΣ:

¨ Στόχος τους η Αρμενία, που είχε μεγάλη σημασία για το Βυζάντιο….

¨ 591 ο Χοσρόης = ειρήνη με τον Μαυρίκιο, που μεταφέρει τα στρατεύματα στη βαλκανική.

¨ Τα σύνορα πάλι στο Δούναβη (τέλος 6^ου αιώνα).

ΛΟΓΓΟΒΑΡΔΟΙ:

¨ πιέζονται από τους τουρκόφωνους Αβάρους και κατακτούν μεγάλο μέρος της Ιταλίας.

¨ Οδυνηρό το πλήγμα της κατάκτησης των ιταλικών εδαφών.

ΕΞΑΡΧΑΤΑ :

Διοικητική περιφέρεια του βυζαντινού κράτους κατά τον 6^ο αιώνα,

απομακρυσμένη από το κέντρο.

Ο ΕΞΑΡΧΟΣ έχει πολιτική & στρατιωτική εξουσία.

Tα οργάνωσε ο Μαυρίκιος για να περισώσει τις υπόλοιπες κτήσεις.

(Ραβέννας – Καρχηδόνας)

β. εσωτερική κρίση

η πτώση του Μαυρικίου.

¨ Τέλος 6^ου αιώνα = αντιθέσεις πολιτικές, κοινωνικές & θρησκευτικές.

¨ Περικόπτονται οι μισθοί των στρατιωτικών = ανταρσίες & κινήματα.

¨ 602 = θάνατος Μαυρικίου από στάση του στρατού & εξέγερση των δήμων.

Δήμοι = φατρίες του ιπποδρόμου που εξελίχθηκαν σε πολιτικές οργανώσεις

( Πράσινοι – Βένετοι – 5^ος & 6^ος αιώνας)

Περίοδος βασιλείας του Φωκά.

¨ Περίοδος αποτυχιών στρατιωτικών & αναρχίας.

¨ Οι Πράσινοι μαζί του – οι Βένετοι εναντίον του.

¨ Ο Χοσρόης εξαπολύει μακρόχρονο πόλεμο εναντίον του Βυζαντίου.

Β.Δ.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

ΜΑΘΗΜΑ 2^Ο

Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ( 610 – 641)

ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

α. Εξωτερικοί κίνδυνοι

οι επιπτώσεις των Αβαροσλαβικών επιδρομών στη χερσόνησο του Αίμου

¨ Στο βορειότερο τμήμα της χερσονήσου καταστρέφονται ακμαίες πόλεις.

¨ Μεγάλο τμήμα του πληθυσμού εξοντώνεται…

¨ Επανειλημμένα πολιορκείται η Θεσ/νίκη

Oι σκλαβηνίες

νησίδες σλαβικού πληθυσμού σκορπισμένες ανάμεσα στους ντόπιους.

¨ Στο εσωτερικό της χερσονήσου του Αίμου μειώνεται ο ελληνικός πληθυσμός

¨ Διατηρείται όμως στις παράκτιες περιοχές και τις πόλεις

¨ Τέλος του 8^ου αιώνα ξεκινά η αποκατάσταση της βυζαντινής διοίκησης και της αφομοίωσης των Σλάβων.

¨ Αρχές του 7^ου αιώνα ο στρατός καλεί τον Ηράκλειο στο θρόνο. Η κατάσταση είναι κρίσιμη.

Πέρσες

¨ Ο κίνδυνος από τους Πέρσες είναι άμεσος.

¨ 613 καταλαμβάνουν τη Συρία

¨ 614 καταλαμβάνουν τα Ιεροσόλυμα και παίρνουν τον Τίμιο Σταυρό…

¨ 619 ο Ηράκλειος κάνει ειρήνη με το χαγάνο των Αβάρων.

¨ Μεταφέρονται στρατεύματα στη Μικρά Ασία.

O ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ

ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΠΕΡΣΩΝ

SOSSSSSS

¨ ο πόλεμος έγινε σε ατμόσφαιρα θρησκευτικής έξαρσης («…οι εχθροί του Θεού…»)

¨ η Εκκλησία πρόσφερε ηθική και υλική υποστήριξη απεριόριστη…

¨ η εκστρατεία στρεφόταν εναντίον των πυρολατρών Περσών που κατείχαν τους Αγίους Τόπους.

¨ Στη Νινευή ο περσικός στρατός αφανίστηκε

¨ Ο Σιρόης υπογράφει ειρήνη με την οποία το βυζάντιο ανακτά όλα του τα χαμένα εδάφη

¨ Ο Ηράκλειος γίνεται θριαμβευτικά δεκτός στην Κων/πολη

¨ 630 υψώνει τον Τίμιο Σταυρό στα Ιεροσόλυμα.

β. εσωτερική αναδιοργάνωση

s o s a r a !!!!

έγινε μεγάλη διοικητική μεταρρύθμιση με τη δημιουργία των θεμάτων

ΘΕΜΑΤΑ:Η ΒΑΣΗ ΤΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΤΟΥ ΜΕΣΟΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

Þ Αρχικά ήταν στρατιωτικές μονάδες

που μετακινούνταν σε όλη την επικράτεια.

Þ Αποκτούν μόνιμη εγκατάσταση και οι περιοχές όπου εγκαταστάθηκαν πήραν το όνομά τους και εξελίχθηκαν σε διοικητικές περιφέρειες.

Þ Ο στρατηγός ασκεί την ανώτατη στρατιωτική και πολιτική εξουσία.

Þ Τα πρώτα θέματα οργανώθηκαν στη Μ. Ασία στα μέσα του 7^ου αιώνα.

Þ επεκτάθηκαν και στη Βαλκανική

Στρατιωτόπια:

ήταν κτήματα που ανήκαν στους στρατιώτες για να συντηρούν το άλογο

και τον οπλισμό τους. Το κτήμα, και οι στρατιωτική υπηρεσία μεταβιβάζονταν από τον πατέρα στον πρωτότοκο.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

ΜΑΘΗΜΑ 2^Ο ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ

Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ( 610 – 641)

ΑΠΟΦΑΣΙΣΤΙΚΟΙ ΑΓΩΝΕΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ

α. Εξωτερικοί κίνδυνοι

οι επιπτώσεις των Αβαροσλαβικών επιδρομών στη χερσόνησο του Αίμου

¨ Στο βορειότερο τμήμα της χερσονήσου καταστρέφονται ακμαίες πόλεις.

¨ Μεγάλο τμήμα του πληθυσμού εξοντώνεται…

¨ Επανειλημμένα πολιορκείται η Θες/νίκη

Oι σκλαβηνίες

¨ Στο εσωτερικό της χερσονήσου του Αίμου μειώνεται ο ελληνικός πληθυσμός

¨ Διατηρείται όμως στις παράκτιες περιοχές και τις πόλεις

¨ Τέλος του 8^ου αιώνα ξεκινά η αποκατάσταση της βυζαντινής διοίκησης και της αφομοίωσης των Σλάβων.

¨ Αρχές του 7^ου αιώνα ο στρατός καλεί τον Ηράκλειο στο θρόνο. Η κατάσταση είναι κρίσιμη.

Πέρσες

¨ Ο κίνδυνος από τους Πέρσες είναι άμεσος.

¨ 613 καταλαμβάνουν τη Συρία

¨ 614 καταλαμβάνουν τα Ιεροσόλυμα και παίρνουν τον Τίμιο Σταυρό…

¨ 619 ο Ηράκλειος κάνει ειρήνη με το χαγάνο των Αβάρων.

¨ Μεταφέρονται στρατεύματα στη Μικρά Ασία.

O ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ

ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΠΕΡΣΩΝ

¨ ο πόλεμος έγινε σε ατμόσφαιρα θρησκευτικής έξαρσης («…οι εχθροί του Θεού…»)

¨ η Εκκλησία πρόσφερε ηθική και υλική υποστήριξη απεριόριστη…

¨ η εκστρατεία στρεφόταν εναντίον των πυρολατρών Περσών που κατείχαν τους Αγίους Τόπους.

¨ Στη Νινευή ο περσικός στρατός αφανίστηκε

¨ Ο Σιρόης υπογράφει ειρήνη με την οποία το βυζάντιο ανακτά όλα του τα χαμένα εδάφη

¨ Ο Ηράκλειος γίνεται θριαμβευτικά δεκτός στην Κων/πολη

¨ 630 υψώνει τον Τίμιο Σταυρό στα Ιεροσόλυμα.

β. εσωτερική αναδιοργάνωση

s o s a r a !!!!

Þ έγινε μεγάλη διοικητική μεταρρύθμιση με τη δημιουργία των θεμάτων

Στρατιωτόπια:

Þ ήταν κτήματα που ανήκαν στους στρατιώτες για να συντηρούν το άλογο και τον οπλισμό τους.

Þ Το κτήμα, και οι στρατιωτική υπηρεσία μεταβιβάζονταν από τον πατέρα στον πρωτότοκο.

ΠΗΓΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ

ΤΩΝ ΑΒΑΡΟΣΛΑΒΙΚΩΝ ΕΠΙΔΡΟΜΩΝ

ΠΗΓΗ ΓΙΑ ΤΙΣ ΣΚΛΑΒΗΝΙΕΣ