Η ΑΡΧΑΙΟΜΑΘΕΙΑ - ΠΥΛΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΡΟΣΚΟΠΤΗ ΕΚΜΑΘΗΣΗ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

Παρὰ τὴν τεσσάρων αἰώνων θαλερὴ παράδοση τῆς κλασικῆς ἐκπαίδευσης στὴν Κροατία, κατὰ τὴν ὁποία ἡ ἀρχαιομάθεια ἔζησε καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ ζεῖ τὰ θυελλώδη γεγονότα τῆς μακρᾶς ἱστορίας τῆς χώρας μου, καθὼς καὶ τὶς συνεχεῖς μεταρρυθμίσεις τοῦ ἐκπαιδευτικοῦ της συστήματος, ἡ νεοελληνικὴ γλῶσσα παραμένει ἄγνωστη, καθὼς ἡ ἐκμάθησή της ἄρχισε νὰ θεμελιώνεται τὴν τελευταία δεκαετία. Ἀπαιτοῦνται πολλὲς καὶ σκληρὲς προσπάθειες, ὥστε νὰ διευρυνθοῦν οἱ γνώσεις μας γιὰ τὴν σύγχρονη Ἑλληνικὴ Γλῶσσα. Εἶναι ἐλάχιστοι οἱ καθηγητὲς τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν ποὺ γνωρίζουν καὶ τὴν νεοελληνική, ὥστε νὰ μποροῦν νὰ δείξουν στοὺς μαθητὲς τὴν στενὴ σχέση τῶν δύο γλωσσῶν. Βέβαια, τὸ βασικότερο θέμα ποὺ τίθεται εἶναι, ἐὰν πρόκειται γιὰ δύο ἑτερόκλητες γλῶσσες ἢ τὰ νεοελληνικὰ ἀποτελοῦν μία ἀπὸ τὶς ἐξελικτικὲς φάσεις τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν, μὲ τὶς ἀναπόφευκτες ἀλλαγές, ποὺ εἶναι εὔλογες λόγω τῆς μακροχρόνιας ἱστορίας τῆς γλώσσας αὐτῆς. Εἶναι ἀναμφισβήτητο γεγονὸς ὅτι ἡ ἀρχαία μορφὴ ἐπιβιώνει καὶ στὴν σημερινὴ γλῶσσα, ὅπως καὶ ἡ καθαρεύουσα, ἡ ὁποία σὲ λιγότερο ἢ μεγαλύτερο βαθμὸ μαρτυρεῖται στὴν λογοτεχνία καὶ τὸν ἐπίσημο λόγο.

Ἔχοντας ὅμως ὑπ’ ὄψιν ὅλες τὶς δυσκολίες ποὺ ἐλλοχεύουν στὴν διδασκαλία τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν σὲ ὅλους τοὺς μαθητές, ἀκόμα καὶ στὰ Ἑλληνόπουλα, ἂς ἀρκεστοῦμε στὴν ἀκροθιγῆ προσέγγιση τοῦ θέματος, τὴν βασισμένη στὴν διάκριση: τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ σὲ σχέση μὲ τὴν σύγχρονη καθομιλουμένη γλῶσσα.

Στὴν ὡς σήμερα ἀδιάλειπτη, εἰκοσαετῆ μου ἐμπειρία στὴν διδασκαλία τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν, τὴν ἐμπλουτισμένη μὲ τὴν βαθιὰ ἐπαφή μου μὲ τὰ νεοελληνικά, στὴν πρωτοβάθμια καὶ τὴν δευτεροβάθμια ἐκπαίδευση, συνεχῶς συναντάω πολλὲς γενιὲς φιλομαθῶν μαθητῶν, οἱ ὁποῖοι μὲ λιγότερες ἢ περισσότερες δυσκολίες μαθαίνουν τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικά. Ἀπὸ τὴν πρώτη στιγμὴ οἱ μαθητές μου μὲ φέρνουν στὴν δύσκολη θέση νὰ ἀπαντῶ στὴν βασική τους ἐρώτηση – γιατί μαθαίνουμε τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικά, ἐὰν δὲ θὰ μποροῦμε νὰ τὰ χρησιμοποιήσουμε σήμερα; Ὁμολογῶ ὅτι παλαιότερα δὲν ἔβρισκα πάντα τὴν κατάλληλη ἀπάντηση ποὺ θὰ τοὺς ἱκανοποιοῦσε. Σήμερα ὅμως, χάρη στὶς εὐρύτερες γνώσεις μου, εὐελπιστῶ πὼς ἡ ἀπάντησή μου τοὺς ἱκανοποιεῖ.

Ἀναπολώντας τὸ παρελθὸν συνειδητοποιῶ ὅτι σχεδὸν πρὶν ἀπὸ δεκατέσσερα χρόνια, πρωτοῆρθα στὴν Ἑλλάδα κάνοντας τὰ πρῶτα μου βήματα στὰ νέα ἑλληνικά. Ἀπὸ τότε διατηρῶ καθημερινὴ ἐπαφὴ μὲ τὴν γλῶσσα, προσπαθώντας παράλληλα μέσω τῶν μαθημάτων τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν νὰ μεταδώσω στοὺς μαθητές μου τὶς βασικὲς γνώσεις τῆς νεοελληνικῆς.

Παρὰ τὸ γεγονός, ὅτι ἡ ἀρχαιομάθεια μὲ διευκόλυνε στὴν ἐκμάθηση τῆς νεοελληνικῆς, καθημερινὰ ἀντιμετώπιζα διάφορες δυσκολίες. Ἀξιοποιώντας ἐποικοδομητικὰ τὶς συζητήσεις ποὺ ἔκανα μὲ τοὺς ἄλλους συναδέλφους μου, φιλολόγους ποὺ εἶχαν τὴν εὐκαιρία νὰ διδαχτοῦν τὰ νέα ἑλληνικά, μοῦ εἶναι ἀδύνατον στὸν τίτλο τῆς σημερινῆς μου ἀναφορᾶς νὰ μὴν θέσω τὸ καίριο ἐρώτημα. Ἡ ἀρχαιομάθεια πράγματι ἀνοίγει τὴν πύλη γιὰ τὴν ἀπρόσκοπτη ἐκμάθηση τῆς νέας ἑλληνικῆς ἢ μπορεῖ νὰ ἀποτελέσει τροχοπέδη, νὰ λειτουργήσει ὡς δίκοπο μαχαίρι;

Παρὰ τὴν ἐμπειρία μου στὴν διδασκαλία τῆς νεοελληνικῆς γλώσσας ὡς ξένης, σήμερα θὰ ἐπικεντρωθῶ στὴν προσπάθειά μου νὰ μεταδώσω στοὺς μαθητὲς τὶς βασικὲς γνώσεις τῆς σημερινῆς γλώσσας μέσα ἀπὸ τὰ μαθήματα τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν.

Στὴν τετάρτη, τὴν τελευταία τάξη τοῦ λυκείου, ἔχοντας ἤδη μελετήσει ὅλα τα κορυφαῖα δείγματα τῆς ἀρχαίας λογοτεχνίας, τὸν Ὅμηρο, τοὺς λυρικούς, τοὺς τραγικούς, καθὼς καὶ τοὺς ἱστορικούς, καταλήγουμε στὴν Καινὴ Διαθήκη, ὅπου διαβάζουμε τὴν Α’ Πρὸς Κορινθίους Ἐπιστολή. Τὸ κείμενο αὐτό, ὄχι μόνο μας διδάσκει τὶς βασικότατες ἀξίες τοῦ κάθε ἀνθρώπου, τὴν πίστη, τὸν σεβασμὸ καὶ τὴν ἀγάπη, ἀλλὰ μᾶς ἀποδεικνύει καὶ τὴν ἐξελικτικὴ ἀλλαγὴ τῆς γλώσσας.

Πρòς Κορινθίους, Α’, 13.
Ἐὰν ταῖς γλώσσαις τῶν ἀνθρώπων λαλῶ καὶ τῶν ἀγγέλων, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, γέγονα χαλκὸς ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον. Καὶ ἐὰν ἔχω προφητείαν καὶ εἰδῶ τὰ μυστήρια πάντα καὶ πᾶσαν τὴν γνῶσιν καὶ ἐὰν ἔχω πᾶσαν τὴν πίστιν ὥστε ὅρη μεθιστάναι, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδέν εἰμι. Κἄν ψωμίσω πάντα τὰ ὑπάρχοντά μου καὶ ἐὰν παραδῶ τὸ σῶμα μου ἵνα καυθήσωμαι, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδὲν ὠφελοῦμαι.

Ἐὰν λαλῶ τὰς γλώσσας τῶν ἀνθρώπων καὶ τῶν ἀγγέλων, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, ἔγινα χαλκὸς ἠχῶν ἢ κύμβαλον ἀλαλάζον. Καὶ ἐὰν ἔχω προφητείαν καὶ ἐξεύρω πάντα τὰ μυστήρια καὶ πάσαν τὴν γνῶσιν, καὶ ἐὰν ἔχω πάσαν τὴν πίστιν, ὥστε νὰ μετατοπίζω ὅρη, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, εἶμαι οὐδέν. Καὶ ἐὰν πάντα τα ὑπάρχοντά μου διανείμω, καὶ ἐὰν παραδώσω τὸ σῶμα μου διὰ νὰ καυθῶ, ἀγάπην δὲ μὴ ἔχω, οὐδὲν ὠφελοῦμαι.

Ἤδη ἀπὸ τὴν πρώτη ματιὰ ἀνακύπτουν οἱ ἀλλαγὲς ποὺ ἔλαβαν χώρα στὴν ἐξέλιξη τῆς γλώσσας ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα ἕως σήμερα.

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

• ταῖς γλώσσαις = τας γλώσσας
• γέγονα = έγινα
• εἰδῶ = εξεύρω
• ὥστε ὄρη μεθιστάναι = ώστε να μετατοπίζω όρη
• οὐδέν = ουδέν
• ψωμίσω = διανείμω
• παραδῶ = παραδώσω
• ἵνα καυθήσωμαι = διά να καυθώ

Ἡ διαφορὰ ἐντοπίζεται σὲ λίγα μόνο σημεῖα, στὴν ἀντικατάσταση τῆς δοτικῆς ἀπὸ τὴν αἰτιατικὴ καὶ τὴν ἀλλαγὴ μορφῆς μερικῶν ρημάτων. Ἐν συνεχεία ἐξηγῶ στοὺς μαθητὲς τὶς προφανεῖς ἀλλαγὲς τῆς γλώσσας στὴν ἱστορική της ἐξέλιξη.

Βέβαια, στὴν ἀρχὴ εἶναι δύσκολο γιὰ τὰ παιδιὰ νὰ διαπιστώσουν, ὅτι οἱ διαφορὲς εἶναι ἐλάχιστες, δεδομένου ὅτι στὴν Κροατία, ὅπως καὶ σὲ ἄλλες χῶρες, τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ διδάσκονται μὲ ἐρασμιακὴ προφορά. Ὑπερβαίνοντας ὅμως τὸ ἀρχικὸ ἐμπόδιο - τὴν διαφορετικὴ προφορὰ οἱ μαθητὲς πετυχαίνουν νὰ μποῦν στὴν οὐσία.

Ἔχω ἐντοπίσει μερικὰ στοιχεῖα, τὰ ὁποῖα ἀντιπροσωπεύουν γιὰ τοὺς μαθητὲς δυσκολία κατὰ τὴν ἐπαφή τους μὲ τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικά. Ἔτσι, στὸ ἐρωτηματολόγιο ποὺ τοὺς διένειμα, οἱ μαθητὲς σημείωσαν σὲ κλίμακα ἀπὸ 1-10 κατὰ πόσον τοὺς ἐμποδίζουν τὰ συγκεκριμένα δεδομένα:

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

1. Τονικὸ σύστημα (7)
2. Πνεύματα (2) – λόγω ἀπροσεξίας καὶ βιασύνης
3. Τὰ μὲ ὑπογεγραμμένη α, η, ω (3) – λόγω ἀμέλειας ἢ ἔλλειψης κατανόησης γιὰ τὴν χρήση τους
4. Τὰ ἀρσενικὰ τῆς Α’ κλίσης σὲ – ας/ - ης (8)
5. Τὰ πολλὰ θέματα τῶν οὐσιαστικῶν τῆς Γ’ κλίσης (10)
6. Ἡ ὑποτακτικὴ καὶ ἡ εὐκτικὴ τῶν ρημάτων (10)
7. Χρόνοι – ἀόριστος, παρακείμενος, ὑπερσυντέλικος, τετελεσμένος μέλλοντας καὶ παθητικὸς ἀόριστος (10)
8. Ἀνώμαλα ρήματα (10)

Μόλις ἀντιλαμβάνονται ὅτι τὰ περισσότερα ἀπὸ αὐτὰ δὲν ὑπάρχουν στὰ νεοελληνικὰ ἢ ἔχουν ἁπλοποιηθεῖ, ὁμόφωνα θέτουν τὴν ἐρώτηση: Γιατί δὲν μαθαίνουμε τὰ νεοελληνικὰ ἀντὶ νὰ παιδευόμαστε μὲ τὰ ἀρχαῖα;
Βέβαια θὰ παρατηρήσουμε ὅτι στὰ νεοελληνικὰ σὲ αὐτὰ τὰ σημεῖα ἔχουν γίνει οἱ ἑξῆς ἀλλαγές:

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

1. Τονίζονται μόνο οἱ δισύλλαβες ἢ πολυσύλλαβες λέξεις καὶ μάλιστα μόνο μὲ ὀξεία.
2. Καὶ τὰ δύο πνεύματα ἔχουν καταργηθεῖ.
3. Τὰ μὲ ὑπογεγραμμένη α, η, ω δὲ χρησιμοποιοῦνται.
4. Τὰ ἀρσενικά τῆς Α’ κλίσης σὲ – ας / - ης σχηματίζουν διαφορετικὰ τὴν γενικὴ.
5. Τὰ περισσότερα οὐσιαστικά τῆς Γ’ κλίσης ἔχουν πάρει τὴν μορφὴ τῆς Α’ κλίσης, μὲ ἐξαίρεση τὴν γενικὴ ἑνικοῦ καὶ πληθυντικοῦ τῶν οὐσιαστικῶν σὲ – ις (δύναμη – δυνάμεως / δυνάμεων), τῶν οὐδετέρων σὲ – ος (γένος) καὶ – μα (ὄνομα), καθὼς καὶ μερικῶν οὐσιαστικῶν μὲ τὸ θέμα σὲ –ν / - ντ (καθῆκον)
6. Τὰ ἰδιόκλιτα οὐσιαστικά, ὅπως γυνὴ (γυναικός), θρὶξ (τριχός), βασιλεὺς (βασιλέως), Ζεὺς (Διὸς) ἔχουν ἀντικατασταθεῖ ἀπὸ τὶς ἀντίστοιχες μορφὲς τῆς Α’ κλίσης γυναίκα, τρίχα, βασιλιάς, Δίας
7. Κατάργηση τῆς δοτικῆς καὶ ἀντικατάστασή της ἀπὸ τὴν γενικὴ καὶ τὴν αἰτιατικὴ
8. Ἡ πρόθεσή σε
9. Ἡ χρήση τῶν μορίων - θὰ καὶ – νὰ γιὰ τὸν μέλλοντα, τὴν ὑποτακτικὴ καὶ τὴν εὐκτικὴ
10. Ὁ σχηματισμὸς τοῦ ἀορίστου μὲ τὴν κατάληξη – α καὶ ἡ χρήση τῶν περιφραστικῶν χρόνων (παρακειμένου, ὑπερσυντελίκου, καθὼς καὶ τοῦ μέλλοντα: διαρκείας, στιγμιαίου, συντελεσμένου) ἔχω/ εἶχα κάνει, θὰ κάνω, θὰ ἔχω κάνει. Στὸν παθητικὸ ἀόριστο ἐντοπίζουμε τὸ θέμα – θῆ / -τὴ, μὲ τὴν χαρακτηριστικὴ κατάληξη τοῦ παρακειμένου – κὰ (λύω, λύθηκα, γράφω, γράφτηκα)
11. Τὰ πιὸ πολλὰ ἀνώμαλα ρήματα, καθὼς καὶ τὰ ρήματα σὲ – μί, ἔχουν καταργηθεῖ ἢ ἀντικαταστάθηκαν ἀπὸ πιὸ εὔκολες μορφές, ὅπως φέρνω, ἔφερα, φέρθηκα ἀντὶ γιὰ τὸ φέρω, οἴσομαι, ἤνεγκον, ἐνήνοχα, ἠνέχθην ἢ δείχνω ἀντὶ γιὰ τὸ δείκνυμι.

Σαφῶς, αὐτὰ εἶναι μόνο βασικὰ στοιχεῖα καὶ παραδείγματα ποὺ ἀναφέρθηκαν ὡς μία γενικευμένη προσέγγιση τῆς περίπλοκης καὶ πάμπλουτης δομῆς τῆς νεοελληνικῆς γραμματικῆς. Εἶναι βέβαιο ὅμως ὅτι καλύπτουν τὶς βασικὲς γνώσεις τῆς καθομιλούμενης γλώσσας, ποὺ εἶναι ἀπαραίτητες γιὰ τὴν καθημερινὴ ἐπικοινωνία.

Ἄμεσα συνυφασμένο μὲ τὴν ἀναφερόμενη ἐξομάλυνση τῶν φαινομένων τῆς γραμματικῆς, εἶναι τὸ ὅτι οἱ μαθητὲς μὲ εὐχέρεια καὶ ζῆλο μαθαίνουν καὶ τὶς καθημερινὲς ἐκφράσεις τῆς νεοελληνικῆς. Τοὺς προσελκύουν ἰδιαίτερα οἱ σύγχρονες μέθοδοι διδασκαλίας τῆς γλώσσας, οἱ ὁποῖες σὲ μεγάλο βαθμὸ διαφέρουν ἀπὸ τὴν κοινότοπο, δασκαλοκεντρικὴ μέθοδο διδασκαλίας τῶν κλασικῶν γλωσσῶν. Τὸ πιὸ σημαντικὸ εἶναι οἱ διδασκόμενοι νὰ ἔχουν τὴν δυνατότητα νὰ ἀκούσουν τὴν καθημερινὴ γλῶσσα μέσω διάφορων ὀπτικὸ-ἀκουστικῶν μέσων. Μὲ τὶς βασικὲς γνώσεις τῶν ἀρχαίων, παρόλο ποὺ πολὺ συχνὰ οἱ ἴδιοι δὲν ἔχουν τὴν πλήρη ἐπίγνωση τῆς ἱκανότητάς τους, οἱ μαθητὲς γίνονται ἐπιδεκτικοὶ καὶ περαιτέρω μαθήσεως, εἰδικῶς, ὅταν σιγουρευτοῦν ὅτι ἡ ἐκμάθηση αὐτὴ θὰ προλειάνει τὴν ἐπικοινωνία μὲ τοὺς Ἕλληνες συνομηλίκους τους. Ὁ ἐνθουσιασμὸς καὶ ἡ χαρά τους τότε θὰ πολλαπλασιαστοῦν.

Ὁμολογῶ ὅτι ἔχω υἱοθετήσει καὶ ἐφαρμόζω πιστὰ αὐτὴν τὴν ὁλιστική, μαθητοκεντρικὴ μέθοδο, καθώς, ὅταν ἔκανα τὰ πρῶτα μου βήματα στὴν νεοελληνική, ἡ ἀρχαιομάθεια μὲ βοήθησε σὲ πολὺ μεγάλο βαθμό. Ἐρχόμενη στὴν Ἀθήνα στὸ πρόγραμμα τῆς νεοελληνικῆς γλώσσας τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν, δὲν ἤξερα παρὰ μόνο ἐλάχιστες λέξεις τῆς γλώσσας. Ὡστόσο, χάρη στὴν γνώση τῶν ἀρχαίων ἑλληνικῶν βρέθηκα στὴν εὐχάριστη, ἀλλὰ παράλληλα δύσκολη θέση νὰ παρακολουθῶ μαθήματα σὲ τάξη προχωρημένων μαζὶ μὲ πολλοὺς συμμαθητὲς μὲ ἑλληνικὴ καταγωγή, οἱ ὁποῖοι ἄπταιστα μιλοῦσαν τὴν γλῶσσα, δὲ γνώριζαν ὅμως τὴν γραμματική. Τὸ χάσμα ποὺ ὑπῆρχε μεταξύ μας τότε τὸ θεωροῦσα ἀδύνατον νὰ γεφυρωθεῖ. Σύντομα ὅμως κατάλαβα τί ὄφελος μοῦ προσέφερε ἡ ἀρχαιομάθεια. Σήμερα συνειδητοποιῶ καθημερινά τὸ πόσο μὲ βοηθᾶνε τὰ ἀρχαῖα στὸν χειρισμὸ τῶν νέων ἑλληνικῶν, ἀλλὰ καὶ ἀντίστροφα, τὸ ὅτι τὰ νέα ἑλληνικὰ συμβάλλουν σὲ ἀξιοσημείωτο βαθμὸ στὴν ἀνάγνωση κάποιου δυσνόητου ἀρχαίου κειμένου. Ἂν καὶ δὲν ἐπιθυμῶ νὰ προκαλέσω τὶς ἀντιδράσεις σας καὶ ἐπειδὴ σέβομαι βαθιά τὸ μέρος, ὅπου βρίσκομαι, ἐν τούτοις, ὀφείλω νὰ τονίσω ὅτι τὸ γεγονὸς αὐτὸ ὀφείλεται στὴν ἐρασμιακὴ προφορά.

Παρ’ ὅλα αὐτά, ὅπως ἤδη ἔχουμε ἐπισημάνει, ἡ ἀρχαιομάθεια μπορεῖ νὰ ἀποτελέσει μεγάλο ἐμπόδιο στὴν ἀρχικὴ ἐκμάθηση τῆς νεοελληνικῆς. Ὅσοι ἔχουν ἐξοικειωθεῖ μὲ τοὺς αὐστηροὺς κανόνες ποὺ διέπουν τὴν γραμματική των ἀρχαίων, μὲ μεγάλη δυσκολία θὰ ἀποδεχτοῦν τὴν ἀλλαγή τους, καθὼς καὶ τὴν κατάργησή τους. Παράλληλα σήμερα ἔχουν παραμείνει εὔχρηστα πολλὰ ἀνώμαλα οὐσιαστικὰ καὶ ρήματα. Σὲ μερικὰ καταλαβαίνουμε τὴν ἀλλαγή, ἐνῶ ἄλλα ἔχουν διατηρηθεῖ ἀναλλοίωτα. Εἶναι γεγονὸς ὅμως, ὅταν κανεὶς βρίσκεται πλέον σὲ ἐπίπεδο νὰ χειρίζεται εὔκολα τὴν γλῶσσα, παραγκωνίζει τὶς ἀρχικὲς δυσκολίες, καθὼς καταλήγει στὸ συμπέρασμα νὰ θεωρεῖ τὶς γνώσεις τοῦ αὐτονόητες.

Παράλληλα, εἶναι γεγονὸς ὅτι ἡ ἀρχαιομάθεια ἀποτελεῖ μεγάλη διευκόλυνση γιὰ τὴν ἀντίληψη τῆς νεοελληνικῆς, κυρίως στὸν γραπτὸ λόγο. Εἶναι δεδομένο, ὅτι πολλοὶ φιλόλογοι εἶναι αὐτοδίδαχτοι καὶ χειρίζονται τὴν νεοελληνικὴ μόνο σὲ ἐπίπεδο ἀνάγνωσης. Ὅταν πρόκειται γιὰ κείμενο τῆς καθαρεύουσας, ἡ ἀνάγνωσή τους εἶναι πλήρης, ἄνετη.

Ὡς φιλόλογοι θὰ συμφωνήσουμε ὅτι τὰ ἀρχαῖα καὶ τὰ νέα ἑλληνικὰ δὲν εἶναι δύο ἀντίρροπες γλῶσσες. Εἶναι ἀναμφισβήτητο ὅτι τὰ νεοελληνικὰ ἀποτελοῦν ἐξέλιξη τῆς γλώσσας, ἡ ὁποία στὸ διάβα τῶν αἰώνων πέρασε ἀπὸ διάφορες φάσεις καὶ μορφές. Ἡ ἐξέλιξη αὐτὴ εἶναι εὐνόητη γιὰ τὴν σύγχρονη ἐποχή. Ἐν τούτοις εἶναι πολὺ σημαντικὸ νὰ σεβόμαστε τὴν γλῶσσα ἐμπλουτίζοντάς την συνεχῶς μὲ τὸν γλωσσικὸ καὶ ἐκφραστικὸ θησαυρὸ τῆς «ἀρχαίας μητέρας» της.

Βάσει ὅλων αὐτῶν, τὸ ἀρχικὸ ἐρώτημα – ὁ τίτλος τῆς σημερινῆς μου εἰσήγησης - Ἡ ἀρχαιομάθεια – πύλη γιὰ τὴν ἀπρόσκοπτη ἐκμάθηση τῆς νεοελληνικῆς γλώσσας - δὲν τίθεται πλέον ὡς ἐρώτημα, ἀλλὰ ἀποδεικνύεται ὡς ἀναμφισβήτητο δεδομένο.

Στὸ σημεῖο αὐτό, δὲν μπορῶ νὰ μὴν ἀνακαλέσω στὴν μνήμη τοὺς στίχους ἑνὸς ἀπὸ τοὺς κορυφαίους ποιητὲς τῆς νεοελληνικῆς λογοτεχνίας, τοῦ Ὀδυσσέα Ἐλύτη, ποιητῆ «τῆς πατριδογνωσίας», ὅπως τὸν ἀποκαλοῦν οἱ κριτικοί. Στοὺς στίχους αὐτοὺς ὁ ποιητὴς μὲ ἕναν ἰδανικὸ τρόπο δείχνει τὴν αἰώνια ἐξέλιξη τῆς γλώσσας, σμιλεύοντας λέξη λέξη τὶς εἰκόνες, τὰ χρώματα καὶ τὴν ἱστορία τῆς Ἑλλάδας, ἀπὸ τὸν καιρὸ ποὺ «οἱ ἀθάνατοι βάδιζαν στὴν γῆ» μέχρι σήμερα.

Τὴ γλῶσσα μου ἔδωσαν ἑλληνική.
τὸ σπίτι φτωχικὸ στὶς ἀμμουδιὲς τοῦ Ὁμήρου...

Μονάχη ἔγνοια ἡ γλῶσσα μου στὶς ἀμμουδιὲς τοῦ Ὁμήρου...

Ἐκεῖ σπάροι καὶ πέρκες
ἀνεμόδαρτα ρήματα
ρεύματα πράσινα μὲς στὰ γαλάζια
ὅσα εἶδα στὰ σπλάχνα μου ν' ἀνάβουνε
σφουγγάρια, μέδουσες

μὲ τὰ πρῶτα λόγια τῶν Σειρήνων
ὄστρακα ρόδινα μὲ τὰ πρῶτα μαῦρα ρίγη...
Μονάχη ἔγνοια ἡ γλῶσσα μου, μὲ τὰ πρῶτα μαῦρα ρίγη...

Ἐκεῖ ρόδια, κυδώνια
θεοὶ μελαχροινοί, θεῖοι κ' ἐξάδελφοι
τὸ λάδι ἀδειάζοντας μὲς στὰ πελώρια κιούπια.
Καὶ πνοὲς ἀπὸ τὴ ρεμματιὰ εὐωδιάζοντας
λυγαριὰ καὶ σχίνο
σπάρτο καὶ πιπερόριζα
μὲ τὰ πρῶτα πιπίσματα τῶν σπίνων
ψαλμωδίες γλυκὲς μὲ τὰ πρῶτα-πρῶτα Δόξα Σοί...
Μονάχη ἔγνοια ἡ γλῶσσα μου, μὲ τὰ πρῶτα-πρῶτα Δόξα Σοί!..

Ἐκεῖ δάφνες καὶ βάγια
θυμιατὸ καὶ λιβάνισμα
τὶς πάλες εὐλογώντας καὶ τὰ καριοφίλια
στὸ χῶμα τὸ στρωμένο μὲ τ' ἀμπελομάντιλα ,
κνίσες, τσουγκρίσματα
καὶ Χριστὸς Ἀνέστη

μὲ τὰ πρῶτα σμπάρα τῶν Ἑλλήνων!
Ἀγάπες μυστικὲς μὲ τὰ πρῶτα λόγια τοῦ Ὕμνου...

Μονάχη ἔγνοια ἡ γλῶσσα μου, μὲ τὰ πρῶτα λόγια τοῦ "Ὕμνου !..

Γιατί μαθαίνουμε ἀρχαία ἑλληνικά; Ὄχι μόνο γιὰ νὰ γνωρίσουμε τὴν Χώρα ποὺ θεωρεῖται τὸ λίκνο τοῦ πανανθρώπινου πολιτισμοῦ, ποὺ θεμελίωσε πανανθρώπινα ἰδανικά, στοιχεῖα παγκόσμιας ἐμβέλειας οὔτε βέβαια γιὰ νὰ ἐντρυφήσουμε στὴν γλῶσσα, τῆς ὁποίας τὰ πλούτη διατηροῦνται πολυεδρικὰ σὲ πολλὲς ξένες γλῶσσες (ἄλλωστε τὸ θέμα αὐτὸ συζητήθηκε πρὸ ὀλίγων ἑβδομάδων σὲ παρόμοιο συνέδριο), ἀλλὰ γιὰ νὰ μπορέσουμε νὰ καταλάβουμε τὸ ἀρχαῖο πνεῦμα, στὸ ὁποῖο καθρεφτίζονται οἱ βασικὲς ἀξίες ὅλης τῆς ἀνθρωπότητας. Ἄλλωστε, δὲν εἶναι τυχαῖο τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ μελέτη τῶν Ἑλληνικῶν σὲ κάθε τοὺς ἔκφανση ἀποτελεῖ τὸ θεμελιῶδες γνωστικὸ ἀντικείμενο σὲ ὅλα τὰ πανεπιστημιακὰ ἱδρύματα τῆς ὑφηλίου.

Γιατί μαθαίνουμε νέα ἑλληνικά; Γιὰ νὰ μπορέσουμε νὰ ζήσουμε μὲ τὸν συνάνθρωπό μας σήμερα, καταλαβαίνοντας ὁ ἕνας τὸν ἄλλο, ἀνταλλάσσοντας τὶς ἀξίες μας καὶ ἀνατροφοδοτώντας τὶς ψυχές μας, προσφέροντας πάντα το βασικότερο – τὴν τιμιότητα καὶ τὴν ἀγάπη. Παράλληλα, γιὰ νὰ εἴμαστε μάρτυρες τῆς ἐξέλιξης τῆς γλώσσας, ἡ ὁποία ὡς ζωντανὸ ὃν μεταμορφώνεται καὶ ὅσο καὶ ἂν ἄκμαζε στὴν ἀρχαιότητα, συνεχῶς ἐμπλουτίζεται καὶ διηνεκῶς ὀμορφαίνει. Ἂν καὶ τὴν ὀνομάζουμε νεοελληνικὴ γλῶσσα, ἂς μὴν τὴν θεωροῦμε «νήπιον βρέφος» στὸν κόλπο τῆς μητέρας της. Μὲ τοὺς κορυφαίους λογοτέχνες της, ἀκραιφνεῖς λεξιπλάστες, τὸν Καβάφη, τὸν Ἐλύτη, τὸν Σεφέρη, τὸν Ρίτσο, καὶ πολλοὺς ἄλλους, ἡ γλῶσσα αὐτὴ ὁλοένα ἀποδεικνύει τὴν ὡριμότητά της.

Καταληκτικά, ἐπανερχόμενη στὸ θέμα, ἔχω τὴν πλήρη συνείδηση ὅτι εἶναι ἀδύνατον πάντα νὰ ἐκπληρώνω τὸ καθῆκον μου, τὸ ὁποῖο ὡς καθηγήτρια ἔβαλα ὡς στόχο στὴν ζωή μου – νὰ μάθω τοὺς μαθητὲς τὰ ἑλληνικὰ γράμματα. Ἐὰν ὅμως μέσω τῆς διδασκαλίας, μιᾶς κάποτε τόσο δύσκολης γλώσσας, καταφέρω νὰ τοὺς μεταδώσω, ἔστω καὶ ἕνα μικρὸ μέρος τῆς ἀγάπης μου τόσο γιὰ τὴν ἀρχαία, ὅσο καὶ γιὰ τὴν νεοελληνικὴ γλῶσσα καὶ γενικῶς γιὰ τὸν Ἑλληνισμό, τότε θὰ θεωρῶ τὸ ὄνειρό μου πραγματοποιημένο.

Τέλος, ἐπιτρέψτε μου νὰ ἐκφράσω δημόσια τὴν εὐγνωμοσύνη γιὰ τὸ ὅτι μου δόθηκε ἡ εὐκαιρία νὰ παρευρεθῶ στὸ συνέδριο αὐτὸ πρὸς τὸν Πρόεδρο τοῦ ΟΔΕΓ, κύριο Κωνσταντῖνο Καρκανιᾶ, τὸν Γενικὸ Γραμματέα καὶ ψυχὴ τοῦ Ὀργανισμοῦ, κύριο Γεώργιο Παυλάκο, μὲ τοὺς ὁποίους χρόνια τώρα διατηρῶ ἄψογες, φιλικὲς σχέσεις. Ἐπίσης, θερμὲς εὐχαριστίες ὀφείλω στὸν ἐξαιρετικὸ φίλο, φιλόλογο, κύριο Παναγιώτη Ἀσημόπουλο γιὰ τὶς πολύτιμες ἐπισημάνσεις, τὴν ἀρωγὴ καὶ τὴν ἐγκάρδια ὑποστήριξή του.

Μὲ τὴν εὐκαιρία, θὰ ἤθελα νὰ εὐχαριστήσω θερμότατα ὅλες τὶς καθηγήτριές μου, οἱ ὁποῖες μου ἔδωσαν τὴν γλῶσσα μου τὴν Ἑλληνική.

Σᾶς εὐχαριστῶ πολὺ γιὰ τὴν προσοχή σας!

Κοραλλία Τσέρνκοβιτς. Κλασικὴ Φιλόλογος καὶ Νεοελληνίστρια στὸ Ἰδιωτικὸ Κλασικὸ Λύκειο, τοῦ Ζάγκρεμπ στὴν Κροατία. 

odeg.gr

20 αρχαϊκές λέξεις από τον ιαμβικό κανόνα της Πεντηκοστής

20 αρχαϊκές λέξεις από τον ιαμβικό κανόνα της Πεντηκοστής ~

Ο ιαμβικός κανόνας της Πεντηκοστής (ποίημα που αποδίδεται στον Ιωάννη Δαμασκηνό, 8ος αι.) είναι από τα ενδιαφέροντα αλλά και δύσκολα ποιητικά κείμενα του Βυζαντίου. Παράλληλα, έχει πολύ μεγάλο λεξιλογικό ενδιαφέρον, καθώς βρίθει από αρχαϊκές (ως επι το πλείστον ομηρικές) λέξεις, αποδεικνύοντας την εξαίρετη αρχαιομάθεια του Ιωάννη Δαμασκηνού (και γενικά όλων των βυζαντινών υμνογράφων).
Παρουσιάζουμε 20 από αυτές τις αρχαϊκές λέξεις μαζί με τα αντίστοιχα αποσπάσματα (και ελεύθερη απόδοσή τους).

__________________
~ ἰλὺς «λάσπη»
(Ο Μωυσής) αποτίναξε τη λάσπη από τα μάτια του και είδε τον Θεό.
(❝Ἰλὺν γὰρ ἐκτινάξας ὄμματος νόου, ὁρᾷ τὸν ὄντα❞)

~ ἀτρεκής «αληθινός» (συνήθης ομηρική λέξη)
Ο Λόγος του Θεού (ο Χριστός) ο αληθινός, δίνει γαλήνη στην καρδιά
(❝ἀτρεκέστατος Λόγος, γαληνόμορφον ἐκτελεῖ τὴν καρδίαν❞)

~ ἅλις (επίρρημα) «πολύ, αρκετά»
(Οι απόστολοι) με τον λόγο τους αποστόμωσαν εντελώς τους σοφιστές
(❝Ἅλις σοφιστὰς συστομίζοντας λόγῳ❞)

~ φάος «φως»
Το άγιο Πνεύμα εκπορεύθηκε από το αγέννητο Φως (τον Πατέρα)
(❝Ἦν ἐκπορευτὸν ἐξ ἀγεννήτου φάους❞)

~ νημερτής «αναμάρτητος, πεντακάθαρος» (συχνό ομηρικό επίθετο)
Ο Χριστός έστειλε το πεντακάθαρο άγιο Πνεύμα στους αποστόλους
(❝Πνεῦμα τοῖς Ἀποστόλοις, νημερτὲς ἐξέπεμψας ὡς εὐεργέτης❞)

~ ὀμβροβλυτῶ «ρίχνω σαν βροχή»
Ο Χριστός ρίχνει σαν βροχή από τη λογχευμένη του πλευρά το ρείθρο (δηλ. το νερό) του βαπτίσματος)
(❝Ὀμβροβλυτεῖς μοι ῥεῖθρον ἐξ ἀκηράτου / Νενυγμένης σου πλευρᾶς❞)

~ ἀμπλάκημα «αμάρτημα» (ομηρική λέξη)
(Το άγιο Πνεύμα δίνει) κάθαρση που λυτρώνει από τα αμαρτήματα.
(❝Λυτήριον κάθαρσιν ἀμπλακημάτων❞)

~ ἱμερτὸς «ποθητός»
Γίνεται δέηση να ανακαινίσει ο Θεός το "ποθητό" Πνεύμα μέσα στα έγκατα της ύπαρξής μας
(❝Ἱμερτὸν ἡμῖν εὐθὲς ἐν τοῖς ἐγκάτοις, Πνεῦμα καινίσαις❞)

~ μίμνω «μένω - αναμένω»
(Οι απόστολοι) στη Σιών περίμεναν την παρουσία του Χριστού (όπως είχε υποσχεθεί)
(❝Σιωνίταις μίμνουσι σὴν παρουσίαν❞)

~ λέσχη «ομιλία - φλυαρία»
~ πόππυσμα «τσίριγμα, άναρθρη κραυγή» (ηχοποίητη λέξη)
Τα λόγια περι Θεού των ειδωλατρών ονομάζονται «ἐθνῶν ποππύσματα» και αναδεικνύονται «φλυαρία σκληρή»
(❝Λέσχην ἀπηνῆ τῶν ἐθνῶν ποππυσμάτων δεικνύς❞ = αναδεικνύεις φλυαρία τις άναρθρες κραυγές των εθνικών)

~ θέσπις «θείος, θεϊκός»
~ ὄψ «φωνή» (διαφορετικό από το ὄψ «όψη, πρόσωπο»)
Ο "βλέπων" (δηλ. ο προφήτης) φώναξε με θεϊκή φωνή
(❝Θέσπιν κατεβρόντησεν ὁ βλέπων ὄπα❞)

~ βροτοσσόος «αυτός που σώζει τους βροτούς (τους ανθρώπους), σωτήριος»
(Το άγιο Πνεύμα) υπενθύμισε στους μαθητές τα σωτήρια λόγια του Χριστού
(❝Μνήμην τῶν βροτοσσόων ἐπῶν τεύχει❞)

~ ἐφίζω «καθίζω»
Το Πνεύμα με μορφή πυρίνων γλωσσών κάθεται (στους αποστόλους).
(❝Τὸ Πνεῦμα γλωσσοπυρσεύτῳ θέᾳ ἐφίζον❞)

~ ἄημα «άνεμος, πνοή»
Το Πνεύμα ονομάζεται πολύτιμη πνοή (❝Τιμῆεν ἄημα❞).

~ μέδων (μετοχή του ρ. μέδω «άρχω, κυβερνώ») «ο Κύριος»
(Το στόμα των Προφητών έψαλε) την σωματική σου παρουσία, Κύριε.
(❝Σὴν σωματωδῶς, ὦ μέδων, ἐνδημίαν❞)

~ ὕδω (κ.ὑδέω) «ψάλλω»
Ταιριάζει να υμνούμε την Κόρη (την Παναγία), που φέρει εκ φύσεως τη ζωή.
(❝Ὕδειν ἔοικε τὴν φυσίζωον Κόρην❞)

~ ἀλθαίνω «θεραπεύω»
(Ο Χριστός) θεράπευσε την φύση του ανθρώπου που νοσούσε.
(❝Νοσοῦσαν ἀλθαίνοντα τὴν βροτῶν φύσιν❞)

~ κλισμός «κάθισμα, θρόνος»
(Ο Χριστός) εγκαθιδρύθηκε / κάθισε στα δεξιά του Πατρός (με την Ανάληψή του).
(❝Ὃς δεξιοῖς κλισμοῖσι νῦν ἱδρυμένος Πατρός❞)

~ ὀθνεῖος «ξένος, παράδοξος»
(Όσοι έλαβαν το άγιο Πνεύμα βίωσαν) παράδοξη αλλαγή προς το καλύτερο.
(❝Ὀθνείαν ἀλλοίωσιν εὐπρεπεστάτην❞)

__________

(από Κέντρο Λεξικολογίας)

Ομόηχες λέξεις που, ίσως, μας μπερδεύουν

Ομόηχες είναι οι λέξεις που προφέρονται το ίδιο αλλά διαφέρουν ως προς την ορθογραφία, την ετυμολογία και τη σημασία τους. Αλλιώς λέγονται ομώνυμες.

αίτημα  –  έτοιμα
ακόλλητος   (< κολλώ) – ακώλυτος (< κωλύω)
άφιλος (< φίλος)  – άφυλλος ( <φύλλο)
βάζο – βάζω
βόλος (ο) (μπίλια) – Βόλος (η πόλη)
γλείφω (με τη γλώσσα)  – γλύφω (με εργαλείο)
δανεικός  (< δανείζω) – δανικός (< Δανία)
δῆμος – δεῖμος (< η προσωποποίηση του τρόμου)
διάλειμμα (< διαλείπω)   –  διάλυμα (< διαλύω)
διάλειμμα (διαλείπω)
δίνει (δίνω)  – δίνη (στρόβιλος )
δίστιχο (δύο στίχοι) –  δύστυχο (το κακότυχο)
δράμα (το) (θεατρικό έργο) – Δράμα (πόλη)
έγγειος  – έγκυος
έκκληση  – έκλυση (ηθών)
εξάρτηση (< εξαρτώμαι) – εξάρτιση (πλοίου)  – εξάρτυση (στρατιώτη)
ετοιμολογία  –  ετυμολογία (της λέξης )
εύηχα-έβηχα
ευφορία  – εφορία
ήρα (του σιταριού) – Ήρα (θεά )
ήττα  – ήτα (το γράμμα)
θαλάμη (όπλου)  – θαλάμι (φωλιά χταποδιού )
θύρα (πόρτα) – θήρα (κυνήγι ) – Θήρα (το νησί Σαντορίνη)
ίλη (λόχος ιππικού) – ύλη
ιός  (γρίπης)  – υιός (γιός)
ίσος, ίσως
Ιωνικός (< Ιωνία)  – Ιονικός (< Ιόνιο )
καινός ( καινούργιος)  – κενός
κάλλος – κάλος
κάλος, κάλλος
κάππα (το) γράμμα – κάπα (η) πανωφόρι
κερί (το) – (οι) καιροί
κήτος (θαλάσσιο)  – κύτος (πλοίου, αμπάρι)
κινώ – κοινό
κλήμα – κλίμα
κλήση-κλίση-κλείσει
κλίνει-κλείνει-κλίνη
κλίνω, κλείνω
κόλλημα – κώλυμα
κόμη (μαλλιά)  – κώμη (κωμόπολη )
κόμμα (πολιτικό, σημείο στίξης) – κώμα
κρήνη – κρίνοι – κρίνει
Κρητικὸς – κριτικὸς
λήθη – λίθοι
λήμμα (λέξη)  – λύμα (απόβλητο )  – λίμα (< λιμάρω )
λιμός (πείνα)  – λοιμός (ασθένεια)
λίπη (τα) – λύπη ( η ) – λείπει (ρήμα)
λίρα (νόμισμα)  λύρα (μουσικό όργανο )
λιτός – λυτός (< λύνω)
μέλι-μέλη-μέλλει-μέλει (ενδιαφέρει )
μέρη (τα) (τοποθεσίες) – Μαίρη (όνομα)
μηλιά – μιλιά (< μιλώ )
Μήλος (το νησί)  – μύλος (ο)
μήτρα (γυναίκας)  – μίτρα (δεσποτική )
μίλα, μήλα
μοιχός (άπιστος σύζυγος) – μυχός (κόλπου)
νίκη – νοίκι
νότα – νώτα (τα)
ξηρός – ξυρός (το ξυράφι) βλ. επί ξυρού ακμής
οι πότες – ιππότες
όμως (σύνδεσμος) – (ο) ώμος (σώμα)
όρος (βουνό)  – όρος (συμφωνία)
πάλι, πάλη
πάλι, πάλη, πάλλει
παράλειψη (< παραλέιπω) – παράληψη (< παραλαμβάνω )
πείρα – πήρα (παίρνω)
πείρα, πήρα 
πιάνο – πιάνω ( ρήμα )
ποιά (αντων .) – πιά ( επίρ.)
Πολύ, πολλοί, πολλή, πωλεί
πόρος (ο) (του δέρματος) –  Πόρος (νησί)
πύθων, πείθων
πύργος (ο) (κτίριο) – Πύργος (πόλη)
ρήμα (το) – ρίμα (η)
ρίμα, ρήμα
σατυρικός ( που ταιριάζει σε Σάτυρο )  – σατιρικός (<σατιρίζω )
σήκω – σύκο
σκηνή -σκοινί
σορός (η)  – σωρός (ο)
στήλη (η) (μνημείο) – (οι) στύλοι (στηρίγματα)
στίχος (ποιήματος) – στοίχος (σειρά , αράδα)
ταινία (κινηματογραφικό έργο) – ταινία (παράσιτο που ζει στα έντερα των θηλαστικών) – ταινία (μακρόστενη λωρίδα από χαρτί, πλαστικό ή άλλο υλικό/κορδέλα)
τείχος (το) – τοίχος (ο)
τόνος (ψάρι)  – τόνος (οξεία)  – τόνος (1000 κιλά)
τόπι (το)  – τόποι (οι)
τυρί – τηρεί (τηρώ)
τύχη  –  τοίχοι  – τείχη  – τύχει ( ρήμα )
φυλὴ –  φιλὶ
φύλλο (δέντρου) – φύλο – φίλο
φυτό  – φοιτώ
χήρος – χοίρος
χοίρων, χήρων, χείρον, χείρων, Χείρων (ο κένταυρος, όνομα)
χορικός (< χορός) – χωρικός (< χωριό)
ψηλός (ύψος) – ψιλός (λεπτός)
ώμος, όμως
ωράριο-οράριο (λειτουργικό άμφιο του διακόνου)

Αν και έχουν την ίδια προφορά, ποτέ δεν τις μπερδεύουμε, στον προφορικό λόγο τουλάχιστον, καθώς τα συμφραζόμενα πάντα βοηθούν να καταλάβουμε περί τίνος πρόκειται. 

Δεν θα μπορούσαμε ποτέ, για παράδειγμα, να μπερδέψουμε το "πιάνο" με το "πιάνω" γιατί η κάθε λέξη εντάσσεται σε διαφορετικές νοηματικά προτάσεις: 

Πιάνω το χέρι σου ή Μου αρέσει να παίζω πιάνο. 

Αυτά είναι βέβαια εύκολα και απλά. 

Τι γίνεται όμως με τα ομόηχα που είναι πιο δύσκολα και μας μπερδεύουν με την ορθογραφία τους στον γραπτό λόγο ή με άλλα που ίσως δεν γνωρίζουμε;

• Έκκληση - Έκλυση

Χρησιμοποιούμε συχνά το "έκκληση" με τη σημασία της παράκλησης/επίκλησης, π.χ.: έκκληση για βοήθεια, έκκληση για αίμα. 

Σπάνια όμως, χρησιμοποιούμε την ομόηχη λέξη "έκλυση" που αναφέρεται στην ηθική κατάπτωση και διαφθορά, π.χ.: έκλυση των ηθών.

• Πηγή - Πυγή

Εννοείται πως γνωρίζουμε τη λέξη "πηγή", την οποία χρησιμοποιούμε κατά κόρον γιατί έχει πολλές χρήσεις: ιαματική πηγή, ιστορική πηγή, πηγή της αλήθειας... 

Η ομόηχη "πυγή" όμως, που σημαίνει τα οπίσθια, λείπει από νεοελληνικό λεξιλόγιο (🌼Η Καλλίπυγος Αφροδίτη🌼)

• Ενέσιμος - Αινέσιμος - Εναίσιμος

"Ενέσιμος" είναι ο εγχύσιμος, αυτός που μπορεί να εισαχθεί στον οργανισμό με ένεση. 

Από την άλλη, ο "αινέσιμος", μία λέξη που πραγματικά αγνοούμε και σημαίνει τον αξιέπαινο. Προέρχεται από το αρχαίο ρήμα αἰνέω - αἰνῶ, που σημαίνει "επαινώ, υμνώ". 

Η τρίτη ομόηχη, το "εναίσιμος", δεν χρησιμοποιείται πλέον και την έβρισκε κανείς αποκλειστικά δίπλα στη λέξη "διατριβή" (εναίσιμος διατριβή, δηλαδή --> διδακτορική διατριβή).

• Κόλλημα - Κώλυμα

Είναι διαφορετικό το "τρώω κόλλημα" που λένε συνήθως οι νέοι, από το "κώλυμα" που σημαίνει εμπόδιο, δυσκολία και που χρησιμοποιούμε σε άλλες εκφράσεις. Π.χ.: τεχνικό κώλυμα. 

Το πρώτο προέρχεται ως γνωστόν από το ρήμα "κολλάω-κολλώ" και το δεύτερο από το ρήμα "κωλύω".

• Έγκυος- Έγγειος

Η λέξη "έγκυος" σημαίνει φυσικά την εγκυμονούσα (εν + κύω, που σήμαινε «κυοφορώ»). 

Αντιθέτως, το επίθετο "έγγειος" αναφέρεται στη γη. Π.χ.: έγγειος φόρος, έγγειος ιδιοκτησία.

• Μήτρα - Μίτρα

Η μήτρα είναι όργανο του θηλυκού αναπαραγωγικού συστήματος, ενώ η μίτρα είναι τύπος ενδύματος της κεφαλής που χρησιμοποιείται από θρησκευτικούς ηγέτες.

• Σύγχιση - Σύγχυση

Είναι από τα ομόηχα που μας μπερδεύουν γιατί συνήθως ταυτίζονται στον λόγο μας. Το "σύγχιση" παράγεται από το μεταγενέστερο ρήμα συγχίζω που σημαίνει "προκαλώ ψυχική αναστάτωση, ταραχή, εκνευρισμό", π.χ.: Και σαν να μην έφτανε αυτό, ήρθε το απόγευμα στο σπίτι μου και με σύγχισε με αυτά που είπε! 

Αντίθετα, η σύγχυση προέρχεται από το ρήμα "συγχέω", δηλαδή μπερδεύω, ανακατεύω. 

Π.χ.: Υπάρχει μία σύγχυση στο μυαλό μας για τις λέξεις σύγχιση και σύγχυση!

• Σορός - Σωρός

Η σορός αναφέρεται στο λείψανο, το σώμα του νεκρού. 

Π.χ.: Η σορός του μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο. 

Ο σωρός είναι ένα σύνολο πραγμάτων που είναι συγκεντρωμένα αλλά τοποθετημένα άτακτα, η στοίβα. 

Π.χ.: Σωροί σκουπιδιών έχουν κατακλύσει τους δρόμους αλλά κανένας δεν νοιάζεται.

• Μέλει - Μέλλει - Μέλι

Το "μέλει" σημαίνει "ενδιαφέρει" και είναι γνωστό στη φράση: "εσένα τι σε μέλει;", δηλαδή εσένα τι σε νοιάζει; 

Ενώ το "μέλλει" σημαίνει "πρόκειται" και είναι εξίσου γνωστό στη φράση: "τι μέλλει γενέσθαι;" δηλαδή τι πρόκειται να γίνει; 

Για το "μέλι" ούτε λόγος, δεν υπάρχει περίπτωση να το μπερδέψουμε!

• Γλείφω - Γλύφω

Όπως έχουμε εξηγήσει κι εδώ, γλείφω το παγωτό, "λείχω" στα αρχαία (εξού και τα: γλειφιτζούρι, γλείψιμο, γλείφτης) και γλύφω την πέτρα, δηλαδή την σκαλίζω (εξού και τα: γλύπτης, γλυφίδα, οδοντογλυφίδα). Αρκετοί, όμως, αγνοούν τη λέξη "γλύφω" και τη θεωρούν λάθος έχοντας στο μυαλό τους μόνο τη λέξη "γλείφω".

• Λιμός - Λοιμός

Λιμός είναι η μεγάλη πείνα που οφείλεται σε έλλειψη τροφίμων, ενώ λοιμός είναι η θανατηφόρα επιδημία (προκειμένου να τα ξεχωρίσουμε στην ορθογραφία, μπορούμε να έχουμε στο μυαλό μας για τον λοιμό τις λέξεις: λοίμωξη και λοιμώδης).

🌼Εξάλλου ο λιμός (πείνα) από την πείνα του τρώει το όμικρον (λοιμός).🌼

philologikitheorisi

Αρχαία ελληνική γλώσσα

Με τον όρο αρχαία ελληνική γλώσσα ή αρχαία ελληνικά εννοείται μια μορφή της ελληνικής γλώσσας που ομιλείτο κατά τους αρχαϊκούς χρόνους και την κλασική αρχαιότητα. Στον όρο περιλαμβάνεται συνήθως και η μετακλασική εποχή της ελληνιστικής περιόδου. Ωστόσο, οι μεταλλάξεις της γλώσσας κατά την ελληνιστική περίοδο δικαιολογούν μεθοδολογικά την διακριτή θεώρησή της με τον όρο Ελληνιστική κοινή.^[2]

Χάρτης της κατανομής των αρχαίων ελληνικών τοπικών αλφάβητων βάση του χάρτη του Ε. Βουτυρά (2001), Η εισαγωγή του αλφαβήτου: Αναστάσιος-Φοίβος Χριστίδης (ed.) Ιστορία των Αρχαίων Ελληνικών: από το ξεκίνημα έως τα τα τέλη της αρχαιότητας.

Η μελέτη της ελληνικής γλώσσας μέσα από τις πηγές που επιβιώνουν στην προφορική εκφορά της γλώσσας και τα γραπτά τεκμήρια, μας επιτρέπει να διαγράψουμε την εξελικτική πορεία της γλώσσας, να εντοπίσουμε την ινδοευρωπαϊκή της καταγωγή, τους αρχαϊσμούς, τα προελληνικά δάνεια και να επισημάνουμε την εμφάνισή της κατά τη μυκηναϊκή εποχή. Οι κύριες φάσεις της εξελικτικής πορείας της αρχαίας ελληνικής γλώσσας είναι πέντε:^[3]

• Αρχαϊκή γλώσσα των μυκηναϊκών χρόνων, έτσι όπως καταγράφεται στη συλλαβογράμματη γραφή που οι αρχαιολόγοι ονομάζουν Γραμμική Β΄.^[4]
• Αρχαία ελληνική γλώσσα με την αλφαβητική γραφή και τις διαλέκτους της
• Ελληνιστική κοινή των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων
• Μεσαιωνική γλώσσα του βυζαντινού ελληνισμού, κομβικό σημείο μετουσίωσης της ελληνικής κατά τον 15ο αιώνα.

Η αρχαία ελληνική γλώσσα ήταν η γλώσσα του Ομήρου καθώς και των Αθηναίων ιστορικών, θεατρικών συγγραφέων και φιλοσόφων του 5ου αιώνα π.Χ. Έχει συνεισφέρει χιλιάδες λέξεις σε κάθε δυτική γλώσσα και αποτελεί βασικό μάθημα σε εκπαιδευτικά ιδρύματα του δυτικού κόσμου από την εποχή της Αναγέννησης. Τα αρχαία ελληνικά διδάσκονται σε πολλές χώρες του κόσμου, τόσο για μαθητές θεωρητικών σχολείων ή επιστημών αλλά και στο γενικό εκπαιδευτικό σύστημα, ή σε μεμονωμένα σχολεία σε κάποιες χώρες. Στις περισσότερες χώρες διδάσκεται με ερασμιακή προφορά, ενώ στην Ελλάδα και στην Κύπρο ακολουθείται η σημερινή προφορά της ελληνικής.

Προϊστορία

Κατά την προϊστορική περίοδο, στα μέσα της εποχής του Χαλκού, χρησιμοποιείται στην Κρήτη η πρώτη γραφή που εντοπίζεται στον ελλαδικό χώρο: η μινωική ιερογλυφική γραφή (20oς -17ος π.Χ. αι.).^[2]

Ακολουθεί η Γραμμική Α, η οποία θεωρείται εξέλιξη της ιερογλυφικής, καθώς φαίνεται να χρησιμοποιεί συλλαβογράμματα. Και οι δύο αυτές γραφές δεν έχουν αποκρυπτογραφηθεί, κατά πάσα πιθανότητα όμως είναι Πρωτοελληνικές γλώσσες που μιλούσαν όλοι οι κάτοικοι του Αιγαίου.^[5]

Η Γραμμική Β είναι ένα συλλαβικό σύστημα, που αποδίδει την πρωιμότερη και πιο αρχαϊκή φάση της ελληνικής γλώσσας (15ος - 13ος π.Χ. αι.). Βρίσκεται σε επιγραφές πήλινων πινακίδων, οι οποίες προέρχονται από τα οικονομικά και διοικητικά αρχεία τον μυκηναϊκού κόσμου.^[6]

Το ελληνικό αλφάβητο

Κύριο λήμμα: ελληνικό αλφάβητο

Από την εποχή που εξαφανίζεται η μυκηναϊκή συλλαβική γραφή (1200 π.Χ.), η αρχαιότερη αποδεδειγμένη ελληνική γραφή, ως τα τέλη του 8ου π.Χ. αιώνα, οπότε εμφανίζονται οι πρώτες επιγραφές σε αλφάβητο, μεσολαβούν πέντε αιώνες χωρίς σχετικά αρχαιολογικά τεκμήρια.^[7]

Το ελληνικό αλφάβητο καινοτομεί ως σύστημα γραφής, καθώς εισάγει την πλήρη φωνολογική αντιστοιχία των σημείων του: κάθε γράμμα αντιπροσωπεύει έναν και μόνο φθόγγο, φωνήεν ή σύμφωνο. Έτσι, με 24 γράμματα και με τους δυνατούς συνδυασμούς τους κωδικοποιούνται οι βασικοί φθόγγοι της γλώσσας, που παράγουν συλλαβές και σχηματίζουν λέξεις.

Για το πότε ακριβώς, σε ποιο μέρος και με ποιον τρόπο δημιουργείται το ελληνικό αλφάβητο υπάρχουν πολλές απόψεις. Κατά την απόλυτα κρατούσα γνώμη πρότυπο υπήρξε το φοινικικό, στο οποίο πρόσθεσαν τα φωνήεντα και το οποίο πρέπει να γνώρισαν οι Έλληνες, καθώς ταξίδευαν στα τέλη του 9ου π.Χ. αιώνα στην ανατολική Μεσόγειο. Μέσα στον 7ο π.Χ. αι. όλες οι ελληνικές πόλεις-κράτη έχουν ήδη διαμορφώσει και χρησιμοποιούν η καθεμιά το δικό της αλφάβητο με κατά τόπους ιδιομορφίες.^[8]

Οι επιγραφές είναι πάντοτε με κεφαλαία, χωρίς κενά διαστήματα ανάμεσα στις λέξεις, χωρίς σημεία στίξης και χωρίς τόνους. Τα αλφάβητα χωρίζονται σε τρεις κύριες ομάδες: τη Νότια (Κρήτη, Θήρα, Μήλο), την Ανατολική (ακτές Μ. Ασίας, νησιά Ανατολικού Αιγαίου, Μέγαρα, Σικυών, Κόρινθος και αποικίες τους) και τη Δυτική ομάδα (Θεσσαλία, Λοκρίδα, Εύβοια, Αρκαδία, Λακωνία και οι αποικίες τους).

Από τις αρχαϊκές επιγραφές ήδη διαπιστώνεται ο διαλεκτικός κατακερματισμός της αρχαιοελληνικής γλώσσας, ο οποίος οφείλεται στη διαμόρφωση του γεωγραφικού χώρου με τους ορεινούς όγκους και τους περίκλειστους τόπους εγκατάστασης, στη διαδοχική εμφάνιση και διασπορά των ελληνικών φύλων, στην αρχική απομόνωση και στην πολιτική αυτοτέλεια των πρώτων οικιστικών κέντρων.

Οι αρχαίες διάλεκτοι

Οι αρχαίες διάλεκτοι είναι δυνατόν να ταξινομηθούν σε τρεις ενιαίες ομάδες που προσδιορίζονται με γεωγραφικά κριτήρια ως εξής:

• Ανατολική ομάδα με χαρακτηριστικό κορμό την Ιωνική-Αττική διάλεκτο (Ιωνία, Εύβοια, Κυκλάδες, Αττική, Μεθώνη Πιερίας, Θάσο, Χαλκιδική)

• Κεντρική με χαρακτηριστικότερες διαλέκτους την Αρκαδοκυπριακή (Αρκαδία, Κύπρος) και την Αιολική (Θεσσαλία, Βοιωτία, Λέσβος και Αιολία).

• Δυτική με κορμό τη Δωρική (Ήπειρος, Μακεδονία (βλ. Κατάδεσμο της Πέλλας), Δυτική Στερεά, Πελοπόννησος, Μήλος, Θήρα, Κρήτη, Δωδεκάνησα και τα παράλια της Μ. Ασίας).

Λογοτεχνικά είδη

Οι διάλεκτοι επηρεάζουν καθοριστικά τον αρχαίο ποιητικό και πεζό λόγο, καθώς τα διάφορα λογοτεχνικά είδη καλλιεργούνται στη διάλεκτο εκείνου του ελληνικού φύλου που, λόγω ιδιοσυγκρασίας και κάποιων κοινωνικοοικονομικών παραγόντων, τα δημιούργησε για πρώτη φορά.^[10]

Στην Ιωνική καλλιεργείται το έπος, μερικά είδη λυρικής ποίησης (ελεγεία, επίγραμμα, ίαμβος) και ιστοριογραφία, στη Δωρική η χορική ποίηση και αργότερα το ειδύλλιο, στην Αιολική η μελική ποίηση. Στην Αττική το δράμα (τραγωδία και κωμωδία), η ρητορική και η φιλοσοφία.

Ίσως χρειάζεται να επισημανθεί εδώ το γεγονός ότι οι αρχαίοι ποιητές, ιστορικοί, ρήτορες ή φιλόσοφοι δεν έγραφαν στη μητρική τους γλώσσα, αλλά στη διάλεκτο που χρησιμοποιείτο κατά παράδοση για το λογοτεχνικό είδος που έγραφαν.

Η διάλεκτος που χρησιμοποιείτο στις επιγραφές, είναι επίσημη, επιμελημένη και προσεκτικά διατυπωμένη γλώσσα με κοινά στοιχεία από το προφορικό ιδίωμα όλων των πόλεων-κρατών μιας ευρύτερης περιοχής (Ιωνίας, Πελοποννήσου κ.ά.).^[11]

Όπως φαίνεται από τα παραπάνω, η διάλεκτος των λογοτεχνικών κειμένων δεν αποδίδει τον πραγματικό λόγο. Ήταν μια τεχνητή γλώσσα, κατασκευασμένη με κάποια γενικά χαρακτηριστικά των φυσικών, ομιλούμενων διαλέκτων. Ο ποιητής χρησιμοποιούσε συμβατικά βασικά γνωρίσματα, παρμένα από τον κοινό, γραπτό ή προφορικό, διαλεκτικό τύπο της Ιωνικής, της Αιολικής, της Δωρικής, προκειμένου να προσδώσει στη γλώσσα του το αντίστοιχο χρώμα, έτσι όπως του επέβαλλε η παράδοση του λογοτεχνικού είδους που υπηρετούσε.

Από τον 4ο π.Χ. αιώνα παρατηρείται το φαινόμενο της εξάπλωσης της χρήσης της αττικής διαλέκτου, παράλληλα με την αυξανόμενη πολιτική επιρροή της Αθήνας. Η αττική διάλεκτος εντέλει κατόρθωσε να συνδυάσει σε σχετικά υψηλό βαθμό τη φυσικότητα και το δυναμισμό του προφορικού λόγου με την εκφραστικότητα της ποιητικής καλλιέργειας. Το γεγονός ότι αναγνωρίστηκε ως επίσημη γλώσσα των Μακεδόνων βασιλέων, συνετέλεσε αποφασιστικά στην καθιέρωσή της ως βάσης της ελληνιστικής Κοινής.^[12]

Ελληνιστική κοινή

Κύριο λήμμα: Ελληνιστική κοινή

Με τις κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου ο ελληνικός κόσμος και ο πολιτισμός του επεκτάθηκαν ως τις Ινδίες. Η Αττική διάλεκτος, που είχε μετατραπεί σε μια κοινή γλώσσα για τις διοικητικές, διπλωματικές, εμπορικές ανάγκες όλων των Ελλήνων επεκτάθηκε, προκειμένου να καλύψει τις ίδιες ανάγκες ενός πολυφυλετικού κράτους με ποικιλία ομιλούμενων γλωσσών. Γενόμενη η ελληνική γλώσσα κοινό κτήμα ενός τεράστιου και πολυποίκιλου πληθυσμού, ήταν φυσικό να αλλοιωθεί η φωνητική της, να απλοποιηθεί η γραμματοσυντακτική μορφή της, να εμπλουτιστεί με νέες λέξεις και νέες σημασίες, δάνειες ή μεταπλασμένες από δικές της αρχαϊκότερες.^[13]

Αυτή τη νέα γλωσσική μορφή της ελληνικής, την οποία βλέπουμε εμείς σήμερα να σχηματίζεται και να χρησιμοποιείται μέσα σε ένα διάστημα έξι αιώνων, κατά τους ελληνιστικούς και ρωμαϊκούς χρόνους (3ος π.Χ. αι.- 4ος αι. π.Χ.), την ονομάζουμε ελληνιστική (ή αλεξανδρινή) Κοινή ή απλώς Κοινή.

Η Κοινή χρησιμοποιήθηκε τόσο στον προφορικό όσο και στο γραπτό λόγο. Αρχικά υιοθετήθηκε και από τον Χριστιανισμό για τη διάδοση της διδασκαλίας του στις λαϊκές μάζες ως τον 4ο αιώνα. Από τον 1ο π.Χ. αιώνα, ωστόσο, αλεξανδρινοί λόγιοι, γραμματικοί και ρητοροδιδάσκαλοι είχαν αρχίσει να διδάσκουν τη χρήση της αρχαίας αττικής διαλέκτου, που γνώριζαν από τα κείμενα της κλασικής εποχής, πιστεύοντας ότι με τον τρόπο αυτό θα οδηγηθούν σε μια νέα λογοτεχνική άνθηση.^[14]

Οι αττικιστές, όπως ονομάστηκαν αυτοί οι συγγραφείς, με την αδιάλλακτη εναντίωσή τους στη ζωντανή, προφορική γλώσσα και την προσκόλλησή τους στη μίμηση της γραφής του 5ου π.Χ. αιώνα, επηρέασαν τους λόγιους όχι μόνο των πρώτων χριστιανικών αιώνων, αλλά και τον Βυζαντίου, με αποτέλεσμα να προκληθεί έτσι ο γλωσσικός διχασμός, που σημάδεψε την ελληνική παιδεία ως τις μέρες μας.

Σύγχρονη χρήση

Στην εκπαίδευση

Η μελέτη των αρχαίων ελληνικών στις ευρωπαϊκές χώρες μαζί με τα λατινικά είχε σημαντική θέση στην εκπαίδευση από την Αναγέννηση μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα. Τα Αρχαία Ελληνικά εξακολουθούν να διδάσκονται ως υποχρεωτικό ή προαιρετικό μάθημα σε πολλές χώρες στην Ευρώπη, ειδικά σε παραδοσιακά σχολεία και άλλα σχολεία για χαρισματικούς μαθητές ή για παιδιά εύπορων οικογενειών. Διδάσκεται σε πολλά δημόσια σχολεία και γραμματικά σχολεία στη Βρετανία. Είναι υποχρεωτική στα κλασσικά σχολεία στην Ιταλία, στα γυμνάσια στην Ολλανδία, σε ορισμένες τάξεις στην Αυστρία, σε κλασσικά γυμνάσια στην Κροατία, στις κλασικές σπουδές στα σχολεία γενικής μέσης εκπαίδευσης Βέλγιο και είναι προαιρετικό στα ανθρωπιστικά γυμνάσια (Gymnasium) της Γερμανίας (συνήθως ως τρίτη γλώσσα μετά τα λατινικά και τα αγγλικά, από την ηλικία των 14 έως 18 ετών). Το 2006/07, 15.000 μαθητές παρακολούθησαν μαθήματα αρχαίων ελληνικών στη Γερμανία σύμφωνα με την Ομοσπονδιακή Στατιστική Υπηρεσία της Γερμανίας, ενώ στην Ιταλία 280.000 μαθητές μελέτησαν τα αρχαία ελληνικά.^[15] Είναι ένα υποχρεωτικό θέμα παράλληλα με τα λατινικά στον κλάδο των ανθρωπιστικών επιστημών του Ισπανικού μπατσιγιεράτο. Τα αρχαία ελληνικά διδάσκονται επίσης στα περισσότερα μεγάλα πανεπιστήμια σε όλο τον κόσμο, συχνά σε συνδυασμό με λατινικά ως μέρος της μελέτης των κλασικών επιστημών. Το 2010 τα αρχαία ελληνικά διδάσκονταν σε τρία δημοτικά σχολεία στην Βρετανία, με στόχο την ενίσχυση των γλωσσικών δεξιοτήτων των παιδιών,^[16] και το 2014 ήταν μια από τις επτά ξένες γλώσσες μπορούσαν να διδάξουν τα δημοτικά σχολεία σε μια προσπάθεια να βελτιωθεί η ποιότητα της εκπαίδευσης.^[17]

Στην Ελλάδα

Τα Αρχαία Ελληνικά διδάσκονται ως υποχρεωτικό μάθημα στα γυμνάσια και τα λύκεια στην Ελλάδα.^[18][19] Ξεκινώντας από το 2001, υπάρχει ένας Διαγωνισμός στην Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και Γραμματεία ανοιχτός για συμμετέχοντες απ' όλο το κόσμο. Απευθυνόταν σε μαθητές μέσης εκπαίδευσης και διοργανωνόταν από το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων.^[20] Το 2010 φαίνεται να είχε σταματήσει να λαμβάνει χώρα, έχοντας αποτύχει να κερδίσει την αναγνώριση και την αποδοχή των εκπαιδευτικών.^[21]

Ωστόσο, η διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών στην Ελλάδα από την Α΄ Γυμνασίου έχει επικριθεί, καθώς για τα αρχαία ελληνικά αφιερώνονται περισσότερες ώρες από αυτές για τα νέα, οδηγώντας τα παιδιά να μην μπορούν να χειριστούν την σύγχρονη γλώσσα επαρκώς,^[22] με πολλούς να προτείνουν ότι τα Αρχαία Ελληνικά πρέπει να διδάσκονται από το πρωτότυπο στο λύκειο και όχι από την πρώτη τάξη του γυμνασίου. Επίσης, διαπιστώθηκε ότι όσοι μαθητές διδάχθηκαν τα πρωτότυπα κείμενα μόνο κατά τη φοίτηση τους στο λύκειο, την περίοδο 1977-1992, μπορούν να χειριστούν καλύτερα την ελληνική γλώσσα από τους νεότερους. Επίσης, η μέθοδος στην οποία διδάσκονται τα Αρχαία Ελληνικά, η οποία δίνει πολύ μεγάλη έμφαση στη γραμματική και αργότερα στη σύνταξη, κάνει τους περισσότερους μαθητές να έχουν αρνητική άποψη για το μάθημα, θεωρώντας το άχρηστο.^[23]

Χρήση στον πραγματικό κόσμο σήμερα

Οι σύγχρονοι συγγραφείς σπάνια γράφουν στα αρχαία ελληνικά, αν και ο Γιαν Κρεσάντλο έγραψε ποίηση και πεζογραφία στη γλώσσα. Υπάρχουν μεταφράσεις του Χάρι Πότερ και της Φιλοσοφικής Λίθου, μερικοί τόμοι του Αστερίξ,^[24] και των περιπετειών του Άλιξ που έχουν μεταφραστεί στα Αρχαία Ελληνικά. Τα Ὀνόματα Κεχιασμένα είναι το πρώτο περιοδικό σταυρόλεξων και γρίφων στα Αρχαία Ελληνικά.^[25] Το πρώτο του τεύχος κυκλοφόρησε τον Απρίλιο του 2015 ως παράρτημα του λατινόγλωσσου περιοδικού Hebdomada Aenigmatum. Ο Άλφρεντ Ραλφς συμπεριέλαβε ένα πρόλογο, μια σύντομη ιστορία του κειμένου της μετάφρασης των Εβδομήκοντα, και άλλο υλικό πουμεταφράστηκε Αρχαία Ελληνικά στην έκδοση της μετάφρασης των Εβδομήκοντα του 1935. Ο Ρόμπερτ Χάναρτ επίσης προσέθεσε μια εισαγωγή στη νέα έκδοση του 2006.^[26] Το Akropolis World News αναφέρει εβδομαδιαία μια περίληψη των σημαντικότερων ειδήσεων στα Αρχαία Ελληνικά.^[27]

Τα Αρχαία Ελληνικά χρησιμοποιούνται επίσης από οργανισμούς και άτομα, κυρίως Έλληνες, που επιθυμούν να δηλώσουν τον σεβασμό, τον θαυμασμό ή την προτίμησή τους για τη χρήση αυτής της γλώσσας. Αυτή η χρήση θεωρείται μερικές φορές γραφική, εθνικιστική ή χιουμοριστική. Σε κάθε περίπτωση, το γεγονός ότι οι νεοέλληνες μπορούν ακόμα να κατανοήσουν τουλάχιστον μερικώς κείμενα γραμμένα σε μη αρχαϊκές μορφές της αρχαίας ελληνικής δείχνει τη συγγένεια της νεοελληνικής γλώσσας με τον προγονικό προκάτοχό της.^[27]

Μια απομονωμένη κοινότητα κοντά στην Τραπεζούντα, μια περιοχή της Τουρκίας στην οποία ομιλούνται τα Ποντιακάείναι η περιοχή στην οποία ομιλούνται τα Οφιτικά, μια διάλεκτος που έχει δομικές και λεξικές ομοιότητες με τα αρχαία ελληνικά που δεν υπάρχουν σε άλλες ποικιλίες (γλωσσικός συντηρητισμός).^[28] Μόλις 5.000 άνθρωποι μιλούν τη διάλεκτο και οι γλωσσολόγοι πιστεύουν ότι είναι η πλησιέστερη ζωντανή γλώσσα στα Αρχαία Ελληνικά.^[29]

Τα Αρχαία Ελληνικά χρησιμοποιούνται συχνά στη δημιουργία σύγχρονων τεχνικών όρων στις ευρωπαϊκές γλώσσες. Οι εκλατινισμένες μορφές των αρχαίων ελληνικών ριζών χρησιμοποιούνται σε πολλά επιστημονικά ονόματα ειδών και στην επιστημονική ορολογία. 

Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια

Η αρχαιομάθεια πύλη για την απρόσκοπτη εκμάθηση της νεοελληνικής γλώσσας

Παρά την τεσσάρων αιώνων θαλερή παράδοση της κλασσικής εκπαίδευσης στην Κροατία, κατά την οποία η αρχαιομάθεια έζησε και εξακολουθεί να ζει τα θυελλώδη γεγονότα της μακράς ιστορίας της χώρας μου, καθώς και τις συνεχείς μεταρρυθμίσεις του εκπαιδευτικού της συστήματος, η Νεοελληνική Γλώσσα παραμένει άγνωστη, καθώς η εκμάθησή της άρχισε να θεμελιώνεται την τελευταία δεκαετία. Απαιτούνται πολλές και σκληρές προσπάθειες, ώστε να διευρυνθούν οι γνώσεις μας για την σύγχρονη Ελληνική Γλώσσα. Είναι ελάχιστοι οι καθηγητές των Αρχαίων Ελληνικών που γνωρίζουν και την Νεοελληνική, ώστε να μπορούν να δείξουν στους μαθητές την στενή σχέση των δύο γλωσσών. Βέβαια, το βασικότερο θέμα που τίθεται είναι, εάν πρόκειται για δύο ετερόκλητες γλώσσες ή τα νεοελληνικά αποτελούν μία από τις εξελικτικές φάσεις των Αρχαίων Ελληνικών, με τις αναπόφευκτες αλλαγές, που είναι εύλογες λόγω της μακροχρόνιας ιστορίας της γλώσσας αυτής. Είναι αναμφισβήτητο γεγονός ότι η αρχαία μορφή επιβιώνει και στην σημερινή γλώσσα, όπως και η καθαρεύουσα, η οποία σε λιγότερο ή μεγαλύτερο βαθμό μαρτυρείται στην λογοτεχνία και τον επίσημο λόγο.

Έχοντας όμως υπ’ όψιν όλες τις δυσκολίες που ελλοχεύουν στην διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών σε όλους τους μαθητές, ακόμα και στα Ελληνόπουλα, ας αρκεστούμε στην ακροθιγή προσέγγιση του θέματος, την βασισμένη στην διάκριση: τα Αρχαία Ελληνικά σε σχέση με την σύγχρονη καθομιλουμένη γλώσσα.

Στην ως σήμερα αδιάλειπτη, εικοσαετή μου εμπειρία στην διδασκαλία των Αρχαίων Ελληνικών, την εμπλουτισμένη με την βαθιά επαφή μου με τα νεοελληνικά, στην πρωτοβάθμια και την δευτεροβάθμια εκπαίδευση, συνεχώς συναντάω πολλές γενιές φιλομαθών μαθητών, οι οποίοι με λιγότερες ή περισσότερες δυσκολίες μαθαίνουν τα Αρχαία Ελληνικά. Από την πρώτη στιγμή οι μαθητές μου με φέρνουν στην δύσκολη θέση να απαντώ στην βασική τους ερώτηση – γιατί μαθαίνουμε τα Αρχαία Ελληνικά, εάν δε θα μπορούμε να τα χρησιμοποιήσουμε σήμερα. Ομολογώ ότι παλαιότερα δεν έβρισκα πάντα την κατάλληλη απάντηση που θα τους ικανοποιούσε (σήμερα όμως, χάρη στις ευρύτερες γνώσεις μου, ευελπιστώ πως η απάντησή μου τους ικανοποιεί).

Αναπολώντας το παρελθόν συνειδητοποιώ ότι σχεδόν πριν από δεκατέσσερα χρόνια, πρωτοήρθα στην Ελλάδα κάνοντας τα πρώτα μου βήματα στα Νέα Ελληνικά. Από τότε διατηρώ καθημερινή επαφή με την γλώσσα, προσπαθώντας παράλληλα μέσω των μαθημάτων των Αρχαίων Ελληνικών να μεταδώσω στους μαθητές μου τις βασικές γνώσεις της Νεοελληνικής.

Παρά το γεγονός ότι η αρχαιομάθεια με διευκόλυνε στην εκμάθηση της Νεοελληνικής, καθημερινά αντιμετώπιζα διάφορες δυσκολίες. Αξιοποιώντας εποικοδομητικά τις συζητήσεις που έκανα με τους άλλους συναδέλφους μου φιλολόγους που είχαν την ευκαιρία να διδαχτούν τα Νέα Ελληνικά, μου είναι αδύνατον στον τίτλο της σημερινής μου αναφοράς να μη θέσω το καίριο ερώτημα: εάν η αρχαιομάθεια πράγματι ανοίγει την πύλη για την απρόσκοπτη εκμάθηση της Νέας Ελληνικής ή μπορεί να αποτελέσει τροχοπέδη, να λειτουργήσει ως δίκοπο μαχαίρι;

Στην τετάρτη, την τελευταία τάξη του λυκείου, έχοντας ήδη μελετήσει όλα τα κορυφαία δείγματα της αρχαίας λογοτεχνίας, τον Όμηρο, τους λυρικούς, τους τραγικούς, καθώς και τους ιστορικούς, καταλήγουμε στην Καινή Διαθήκη, όπου διαβάζουμε την Α΄ Προς Κορινθίους Επιστολή. Το κείμενο αυτό, όχι μόνο μας διδάσκει τις βασικότατες αξίες του κάθε ανθρώπου, την πίστη, τον σεβασμό και την αγάπη, αλλά μας αποδεικνύει και την εξελικτική αλλαγή της γλώσσας.

Προς Κορινθίους, Α, 13.

Εάν ταις γλώσσαις των ανθρώπων λαλώ και των αγγέλων, αγάπην δε μη έχω, γέγονα χαλκός ηχών ή κύμβαλον αλαλάζον. Και εάν έχω προφητείαν και ειδώ τα μυστήρια πάντα και πάσαν την γνώσιν και εάν έχω πάσαν την πίστιν ώστε όρη μεθιστάναι, αγάπην δε μη έχω, ουδέν ειμί. Καν ψωμίσω πάντα τα υπάρχοντά μου και εάν παραδώ το σώμα μου ίνα καυθήσωμαι, αγάπην δε μη έχω, ουδέν ωφελούμαι.

     Εάν λαλώ τας γλώσσας των ανθρώπων και των αγγέλων, αγάπην δε μη έχω, έγινα χαλκός ηχών ή κύμβαλον αλαλάζον. Και εάν έχω προφητείαν και εξεύρω πάντα τα μυστήρια και πάσαν την γνώσιν, και εάν έχω πάσαν την πίστιν, ώστε να μετατοπίζω όρη, αγάπην δε μη έχω, είμαι ουδέν. Και εάν πάντα τα υπάρχοντά μου διανείμω, και εάν παραδώσω το σώμα μου δια να καυθώ, αγάπην δε μη έχω, ουδέν ωφελούμαι.

Ήδη από την πρώτη ματιά ανακύπτουν οι αλλαγές που έλαβαν χώρα στην εξέλιξη της γλώσσας από την αρχαιότητα έως σήμερα.

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ταις γλώσσαις γέγονα ειδώ ώστε όρη μεθιστάναι ουδέν ψωμίσω παραδώ ίνα καυθήσωμαι

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ =     τας γλώσσας =     έγινα =     εξεύρω =     ώστε να μετατοπίζω όρη =     ουδέν =     διανείμω =     παραδώσω =     δια να καυθώ

Η διαφορά εντοπίζεται σε λίγα μόνο σημεία, στην αντικατάσταση της δοτικής από την αιτιατική και την αλλαγή μορφής μερικών ρημάτων. Εν συνεχεία εξηγώ στους μαθητές τις προφανείς αλλαγές της γλώσσας στην ιστορική της εξέλιξη.

Βέβαια, στην αρχή είναι δύσκολο για τα παιδιά να διαπιστώσουν ότι οι διαφορές είναι ελάχιστες, δεδομένου ότι στην Κροατία, όπως και σε άλλες χώρες, τα Αρχαία Ελληνικά διδάσκονται με ερασμιακή προφορά. Υπερβαίνοντας το αρχικό εμπόδιο – την διαφορετική προφορά οι μαθητές πετυχαίνουν να μπουν στην ουσία.

Έχω εντοπίσει μερικά στοιχεία, τα οποία αντιπροσωπεύουν για τους μαθητές δυσκολία κατά την επαφή τους με τα Αρχαία Ελληνικά. Έτσι, στο ερωτηματολόγιο που τους διένειμα, οι μαθητές σημείωσαν σε κλίμακα από 1-10 κατά πόσον τους εμποδίζουν τα συγκεκριμένα δεδομένα:

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

1. Τονικό σύστημα (7)
2. Πνεύματα (2) – λόγω απροσεξίας και βιασύνης
3. Τα με υπογεγραμμένη α, η, ω (3) – λόγω αμέλειας ή έλλειψης κατανόησης για την χρήση τους
4. Τα αρσενικά της Α΄ κλίσης σε – ας/- ης (8)
5. Τα πολλά θέματα των ουσιαστικών της Γ΄ κλίσης (10)
6. Η υποτακτική και η ευκτική των ρημάτων (10)
7. Χρόνοι – αόριστος, παρακείμενος, υπερσυντέλικος, τετελεσμένος μέλλοντας και παθητικός αόριστος (10)
8. Ανώμαλα ρήματα (10).

Μόλις αντιλαμβάνονται ότι τα περισσότερα από αυτά δεν υπάρχουν στα νεοελληνικά ή έχουν απλοποιηθεί, ομόφωνα θέτουν την ερώτηση: Γιατί δε μαθαίνουμε τα νεοελληνικά αντί να παιδευόμαστε με τα αρχαία;

Βέβαια θα παρατηρήσουμε ότι στα νεοελληνικά σε αυτά τα σημεία έχουν γίνει οι εξής αλλαγές:

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ

1. Τονίζονται μόνο οι δισύλλαβες ή πολυσύλλαβες λέξεις και μάλιστα μόνο με οξεία
2. Και τα δύο πνεύματα έχουν καταργηθεί
3. Τα με υπογεγραμμένη α, η, ω δεν χρησιμοποιούνται
4. Τα αρσενικά της Α΄ κλίσης σε – ας/- ης σχηματίζουν διαφορετικά την γενική
5. Τα περισσότερα ουσιαστικά της Γ΄ κλίσης έχουν πάρει την μορφή της Α΄ κλίσης, με εξαίρεση την γενική ενικού και πληθυντικού των ουσιαστικών σε – ις (δύναμη – δυνάμεως / δυνάμεων), των ουδετέρων σε – ος (γένος) και – μα (όνομα), καθώς και μερικών ουσιαστικών με το θέμα σε – ν / – ντ (καθήκον).

Τα ιδιόκλητα ουσιαστικά, όπως γυνή (γυναικός), θρίξ (τριχός), βασιλεύς (βασιλέως), Ζεύς (Διός) έχουν αντικατασταθεί από τις αντίστοιχες μορφές της Α΄ κλίσης γυναίκα, τρίχα, βασιλιάς, Δίας.

5.1. Κατάργηση της δοτικής και αντικατάστασή της από την γενική και την αιτιατική

5.2. Η πρόθεση σε

6. Η χρήση μορίων – θα και – να για τον μέλλοντα, την υποτακτική και την ευκτική
7. Ο σχηματισμός του αορίστου με την κατάληξη – α και η χρήση των περιφραστικών χρόνων (παρακειμένου, υπερσυντελίκου, καθώς και του μέλλοντα: διαρκείας, στιγμιαίου, συντελεσμένου) έχω/είχα κάνει, θα κάνω, θα έχω κάνει. Στον παθητικό αόριστο εντοπίζουμε το θέμα – θη / -τη, με την χαρακτηριστική κατάληξη του παρακειμένου – κα (λύω, λύθηκα, γράφω, γράφτηκα)
8. Τα πιο πολλά ανώμαλα ρήματα, καθώς και τα ρήματα σε –μι, έχουν καταργηθεί ή αντικαταστάθηκαν από πιο εύκολες μορφές, όπως φέρνω, έφερα, φέρθηκα αντί για το φέρω, οίσομαι, ήνεγκον, ενήνοχα, ηνέχθην ή δείχνω αντί για το δείκνυμι.

     Σαφώς, αυτά είναι μόνο βασικά στοιχεία και παραδείγματα που αναφέρθηκαν ως μία γενικευμένη προσέγγιση της περίπλοκης και πάμπλουτης δομής της νεοελληνικής γραμματικής. Είναι βέβαιο όμως ότι καλύπτουν τις βασικές γνώσεις της καθομιλουμένης γλώσσας, που είναι απαραίτητες για την καθημερινή επικοινωνία.

Άμεσα συνυφασμένο με την αναφερόμενη εξομάλυνση των φαινομένων της γραμματικής, είναι το ότι οι μαθητές με ευχέρεια και ζήλο μαθαίνουν και τις καθημερινές εκφράσεις της Νεοελληνικής. Τους προσελκύουν ιδιαίτερα οι σύγχρονες μέθοδοι διδασκαλίας της γλώσσας, οι οποίες σε μεγάλο βαθμό διαφέρουν από την κοινότοπο, δασκαλοκεντρική μέθοδο διδασκαλίας των κλασικών γλωσσών. Το πιο σημαντικό είναι οι διδασκόμενοι να έχουν την δυνατότητα να ακούσουν την καθημερινή γλώσσα μέσω διάφορων οπτικο-ακουστικών μέσων. Με τις βασικές γνώσεις των Αρχαίων, παρόλο που πολύ συχνά οι ίδιοι δεν έχουν την πλήρη επίγνωση της ικανότητάς τους, οι μαθητές γίνονται επιδεκτικοί και περαιτέρω μαθήσεως, ειδικώς, όταν σιγουρευτούν ότι η εκμάθηση αυτή θα προλειάνει την επικοινωνία με τους Έλληνες συνομηλίκους τους. Ο ενθουσιασμός και η χαρά τους τότε θα πολλαπλασιαστούν.

Ομολογώ ότι έχω υιοθετήσει και εφαρμόζω πιστά αυτήν την ολιστική, μαθητοκεντρική μέθοδο, καθώς, όταν έκανα τα πρώτα μου βήματα στην Νεοελληνική, η αρχαιομάθεια με βοήθησε σε πολύ μεγάλο βαθμό. Ερχόμενη στην Αθήνα στο πρόγραμμα της Νεοελληνικής Γλώσσας του Πανεπιστημίου Αθηνών, δεν ήξερα παρά μόνο ελάχιστες λέξεις της γλώσσας. Ωστόσο, χάρη στην γνώση των Αρχαίων Ελληνικών βρέθηκα στην ευχάριστη, αλλά παράλληλα δύσκολη θέση να παρακολουθώ μαθήματα στην τάξη προχωρημένων μαζί με πολλούς συμμαθητές με ελληνική καταγωγή, οι οποίοι μιλούσαν άπταιστα την γλώσσα, δεν γνώριζαν όμως την γραμματική. Το χάσμα που υπήρχε μεταξύ μας τότε το θεωρούσα αδύνατον να γεφυρωθεί. Σύντομα όμως κατάλαβα τι όφελος μου προσέφερε η αρχαιομάθεια. Σήμερα συνειδητοποιώ καθημερινά το πόσο με βοηθάνε τα αρχαία στον χειρισμό των Νέων Ελληνικών, αλλά και αντίστροφα, το ότι τα Νέα Ελληνικά συμβάλλουν σε αξιοσημείωτο βαθμό στην ανάγνωση κάποιου δυσνόητου αρχαίου κειμένου. Αν και δεν επιθυμώ να προκαλέσω τις αντιδράσεις σας και επειδή σέβομαι βαθιά το μέρος, όπου βρίσκομαι, εντούτοις, οφείλω να τονίσω ότι το γεγονός αυτό οφείλεται στην ερασμιακή προφορά.

Παρ’ όλα αυτά, όπως ήδη έχουμε επισημάνει, η αρχαιομάθεια μπορεί να αποτελέσει μεγάλο εμπόδιο στην αρχική εκμάθηση της Νεοελληνικής. Όσοι έχουν εξοικειωθεί με τους αυστηρούς κανόνες που διέπουν την γραμματική των Αρχαίων, με μεγάλη δυσκολία θα αποδεχτούν την αλλαγή τους, καθώς και την κατάργησή τους. Παράλληλα σήμερα έχουν παραμείνει εύχρηστα πολλά ανώμαλα ουσιαστικά και ρήματα. Σε μερικά καταλαβαίνουμε την αλλαγή, ενώ άλλα έχουν διατηρηθεί αναλλοίωτα. Είναι γεγονός όμως, όταν κανείς βρίσκεται πλέον σε επίπεδο να χειρίζεται εύκολα την γλώσσα, παραγκωνίζει τις αρχικές δυσκολίες, καθώς καταλήγει στο συμπέρασμα να θεωρεί τις γνώσεις του αυτονόητες.

Παράλληλα, είναι γεγονός ότι η αρχαιομάθεια αποτελεί μεγάλη διευκόλυνση για την αντίληψη της Νεοελληνικής, κυρίως στον γραπτό λόγο.

Είναι δεδομένο ότι πολλοί φιλόλογοι είναι αυτοδίδακτοι και χειρίζονται την Νεοελληνική μόνο σε επίπεδο ανάγνωσης. Όταν πρόκειται για κείμενο της καθαρεύουσας, η ανάγνωσή τους είναι πλήρης, άνετη.

Ως φιλόλογοι θα συμφωνήσουμε ότι τα Αρχαία και τα Νέα Ελληνικά δεν είναι δύο αντίρροπες γλώσσες. Είναι αναμφισβήτητο ότι τα Νεοελληνικά αποτελούν εξέλιξη της γλώσσας, η οποία στο διάβα των αιώνων πέρασε από διάφορες φάσεις και μορφές. Η εξέλιξη αυτή είναι ευνόητη για την σύγχρονη εποχή. Εντούτοις είναι πολύ σημαντικό να σεβόμαστε την γλώσσα εμπλουτίζοντάς την συνεχώς με το γλωσσικό και εκφραστικό θησαυρό της <<αρχαίας μητέρας>> της.

Βάσει όλων αυτών, το αρχικό ερώτημα – ο τίτλος της σημερινής μου εισήγησης   – Η αρχαιομάθεια – πύλη για την απρόσκοπτη εκμάθηση της Νεοελληνικής Γλώσσας – δεν τίθεται πλέον ως ερώτημα, αλλά αποδεικνύεται ως αναμφισβήτητο δεδομένο.

Στο σημείο αυτό, δεν μπορώ να μην ανακαλέσω στην μνήμη τους στίχους ενός από τους κορυφαίους ποιητές της νεοελληνικής λογοτεχνίας, του Οδυσσέα Ελύτη, ποιητή <<της πατριδογνωσίας>>, όπως τον αποκαλούν οι κριτικοί. Στους στίχους αυτούς ο ποιητής με έναν ιδανικό τρόπο δείχνει την αιώνια εξέλιξη της γλώσσας, σμιλεύοντας λέξη-λέξη τις εικόνες, τα χρώματα και την ιστορία της Ελλάδας, από τον καιρό που <<οι αθάνατοι βάδιζαν στην γη>> μέχρι σήμερα.

Τη γλώσσα μου έδωσαν ελληνική.

το σπίτι φτωχικό στις αμμουδιές του Ομήρου…

 Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου στις αμμουδιές του Ομήρου..

 Εκεί σπάροι και πέρκες

ανεμόδαρτα ρήματα

ρεύματα πράσινα μες στα γαλάζια

όσα είδα στα σπλάχνα μου ν’ ανάβουνε σφουγγάρια, μέδουσες

 με τα πρώτα λόγια των Σειρήνων

όστρακα ρόδινα με τα πρώτα μαύρα ρίγη…

 Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου, με τα πρώτα μαύρα ρίγη…

 Εκεί ρόδια, κυδώνια

θεοί μελαχροινοί, θείοι κ’ εξάδελφοι

το λάδι αδειάζοντας μες στα πελώρια κιούπια.

Και πνοές από τη ρεμματιά ευωδιάζοντας

λυγαριά και σχίνο

σπάρτο και πιπερόριζα

με τα πρώτα πιπίσματα των σπίνων-

ψαλμωδίες γλυκές με τα πρώτα-

πρώτα Δόξα Σοι…

Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου, με τα

πρώτα-πρώτα Δόξα Σοι!..

 Εκεί δάφνες και βάγια

θυμιατό και λιβάνισμα

τις πάλες ευλογώντας και τα καριοφίλια

στο χώμα το στρωμένο με τ’ αμπελομάντιλα,

κνίσες, τσουγκρίσματα και Χριστός Ανέστη

 με τα πρώτα σμπάρα των Ελλήνων!

Αγάπες μυστικές με τα πρώτα λόγια του Ύμνου…

Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου, με τα πρώτα λόγια του Ύμνου !..  

 

της κ. Κοραλλίας Τσέρνκοβιτς

Το Ρωμαίικο